بـــــــــــازی با اسناد نظامی
انتشار اطلاعات محرمانه در یک جمع رفاقتی گیمرها چه چشماندازی را ترسیم میکند؟
انتشار اطلاعات محرمانه در یک جمع رفاقتی گیمرها چه چشماندازی را ترسیم میکند؟
روحانگیز رها
خبرنگار گروه بینالملل
ماجرا تازه شروع شده است. داستان عجیب و غریب انتشار اسناد پنتاگون در یک گروه آنلاین، چندهفتهای است که در اخبار آمریکا پیش میرود، اما تقریبا هر خبری که منتشر میشود، غیرعادی بودن داستان را بیشتر عیان میکند. محتوای اسناد منتشرشده، البته با جزئیات و پیامدهایش به تفصیل در رسانهها پوشش داده شدهاند، از آنچه درباره ایران، اوکراین، روسیه، چین و دیگران در این سندها منتشرشده است، گزارش پشت گزارش و تحلیل پشت تحلیل در رسانهها منتشر شده است؛ اما نکتهای که شاید کمتر در مرکز توجه بوده، صورت ظاهری ماجراست: چه کسی، با کدام دسترسی، در کجا، با کدام انگیزه و چگونه این اسناد را منتشر کرده است و فرایند انتشار این اسناد چه تصویری از حال و آینده صحنه اطلاعات و امنیت به ما ارائه میکند؟ چرا ماجرای این درز اطلاعات با ماجراهای نمونههای قبلی از جمله رئلیتی وینر، چلسیمنینگ و ادوارد اسنودن تفاوت دارد و این تفاوت در واکنشها به آن چگونه بازتاب داشته یا نداشته است؟ آنچه میخوانید مروری بر این جنبههای داستان جک تشیرا است.
چه کسی، چرا، با کدام دسترسی و از کی؟
تفاوت از همان اولین عنصر ماجرا شروع میشود، یعنی فرد منتشرکننده. چک تشیرا، افسر ۲۱ساله در نیروی هوایی آمریکا و مستقر در ایالت ماساچوست بوده است، بهعنوان متخصص آیتی، در نقلوانتقال سایبری اسناد مشغول بوده و به دلیل نوع کارش، نیروی فعال تماموقت ارتش آمریکا به حساب میآمده. او فرزند خانوادهای نظامی هم بوده است. تشیرا به واسطه شغلش در ارتش بوده است که به این اطلاعات و اسناد دسترسی داشته و توانسته آنها را بردارد. این خود از نکاتی بوده که توجهات را به خود جلب کرده است، اینکه جوانی ۲۱ ساله بهعنوان متخصص آیتی، چگونه و چرا این دسترسی گسترده به اسناد را داشته است؟ سوال دیگر اینکه او چطور توانسته به این راحتی، اسناد را از محدوده امنیتی خارج و شخصا در اختیار بگیرد و هر جا میخواهد منتشر کند. فراتر از این، خبری که اخیرا نیویورکتایمز منتشر کرده، جنبه بهتآور ماجرا را تشدید میکند. آنچه در ابتدا تصور میشد این بود که تشیرا از چند هفته قبل از رسانهایشدن ماجرا و باخبرشدن مقامات انتشار اسناد را شروع کرده بود و همین هم مایه تعجب بود، اینکه چطور ممکن است از زمان آغاز انتشار اسناد محرمانه توسط او، چند هفته طول بکشد تا توجه رسانهها و سایرین هم به اصل درز اطلاعات و هم به محتوای آنها جلب شود؛ اما هنوز این سوال پاسخ درستی پیدا نکرده بود که نیویورکتایمز نوشت، زمان اصلی شروع ماجرا، ظاهرا نه چند هفته پیش که چندین ماه قبل بوده است، به عبارت دقیقتر، از اوایل شروع جنگ اوکراین، یعنی بیش از یک سال پیش از باخبرشدن بقیه! نیویورکتایمز مینویسد؛ فوریه ۲۰۲۲، یعنی اواسط زمستان ۱۴۰۰، کاربری با مشخصات جک تشیرا اسناد محرمانه درباره جنگ روسیه را منتشر میکرده است. نکته عجیبتر اینکه تعداد اعضای دریافتکننده اطلاعات هم ظاهرا با تصورات اولیه متفاوت بوده. در گزارشهای اولیه، تشیرا اسناد را در گروهی ۵۰نفره منتشر میکرده است اما گزارش جدید نیویورکتایمز حاکی از این است که در همان بستر و با همان جنس افراد، گروهی با بیش از ۶۰۰ عضو مخاطب پستهای تشیرا بودهاند. میتوان ادعا کرد، فوریه ۲۰۲۲، زمان شروع مهمترین پروژه نظامی قرن حاضر است که صفآرایی بازیگران صحنه قدرت بینالملل را تغییر داده، معادلات قدرت جهانی و منطقهای را به چالش کشیده، روی پروژههای دیگر و کشورهایی که مستقیم درگیر ماجرا نشدهاند تأثیر گذاشته، بازارها، از بازار انرژی تا بازار غذا را به هم ریخته و اندیشکدهها و کارشناسان را به نگاه دوباره به مفاهیم امنیت منابع مجاب کرده و البته اتاقهای فکر تصمیمگیری سیاستمداران کشورهای مختلف را بر آن داشته تا به دوستیها، دشمنیها و چشماندازهایشان از نو نگاهی بیاندازند. حالا معلوم شده از همان روزهای اول ماجرا، اسناد محرمانه یکی از بازیگران اصلی، اگر نه بازیگر اصلی داستان، در اختیار جمعی چندصدنفره از افراد تصادفی بدون هیچ چینش و انتخاب مشخص قرار گرفته بوده است و آنطور که تا اینجا به نظر میآید، در یک سال و اندی که این روند ادامه داشته، نه نهادهای نظامی و امنیتی آمریکا متوجه و مانع ادامه آن شدهاند و نه شست رسانهها خبردار شده که چنین گنجینهای گوشهای از اینترنت بدون محافظ افتاده بوده است، نه در ویکیلیکس و نه در «دیپ وب»، بلکه در جمعی دورهمی در شبکه اجتماعی «دیسکورد».
این هم نکته جالبی در ماجراست: بستر انتشار اسناد. دیسکورد احتمالا برای مخاطب ایرانی چندان آشنا نباشد. این شبکه اجتماعی که قالبی شبیه به انجمنهایی دارد که اوایل قرن بیستویکم در اینترنت سلطنت میکردند، همانند دیگر شبکهها به واسطه قالب انتشار مطالب و چینش ابزارهایش برای یکی دو کاربرد خاص محبوب شده است: بازیکنان بازیهای رایانهای خاص، طرفداران یک محصول محتوایی اینترنتی یا دنبالکنندههای یک تولیدکننده محتوای سرگرمی مانند یک یوتیوبر در آن گروههایی دورهمی میسازند و جمع میشوند و گپ میزنند. حتی برخی از آنهایی که بهطور حرفهای ویدئو میسازند و در یوتیوب منتشر میکنند، خودشان مدیریت گروه مخاطبانشان در دیسکورد را بر عهده دارند و از حرفهای طرفداران ایده میگیرند یا سوالات آنها را سوژه قسمت بعدیشان میکنند. دیسکورد قابلیت خاصی هم برای این دارد که چند نفر بتوانند از طریق آن تجربه یک بازی را مشترکا دنبال کنند و بهعبارتی با هم بازی کنند. شواهد حاکی است گروهی که تشیرا در آن پرده از اسرار اطلاعات نظامی آمریکا برمیداشته، از همین نوع بوده است، یعنی از جمعی گیمر. شاید همین در کنار اینکه چتها و گفتوگوهای دیسکورد مستقیم و بلافاصله در دسترس کسانی که عضو آن نیستند، نیست، از دلایل مخفیماندن داستان برای این همه مدت بوده است؛ اما به هر حال دیسکورد هیچوقت بهعنوان جایی برای حرفهای مخفیانه و بحثهای سیاسی و اطلاعاتی معروف نبوده است و مخاطب این حرفها هم آنجا جمع نمیشده است. در واقع، بررسی نوشتههای تشیرا در کنار محتویات آنها نشان میدهد، انگیزه اصلی او از انتشار این اسناد، نوعی خودنمایی بین رفقای اهل بازیاش بوده است.
تا همین جای ماجرا البته یک گمانهزنی دیگر را هم به ذهن میآورد، آن هم اینکه، برخلاف تصورات پیشین و سابقه سایتهایی مثل فورچَن و ردیت، ظاهرا گوشههایی در همین اینترنت عادی و در دسترس همه هست که نه پشت لایههای دیپوب مخفیاند و نه حتی برای اینطور اقدامات طراحی و پیشبینی شدهاند اما از دید نهادهای امنیتی و رسانههای پیگیر آنها دور ماندهاند؛ آن هم در چنین سوژه مهمی و آن هم به مدت چندین ماه. سابقه پیشین این افشاگریها از همین جا با ماجرای تشیرا متفاوت میشود.
لیک ناویکی
پیش از تشیرا الگوی انتشار اسناد متفاوت بوده است. اسنودن، وینر، منینگ و دیگران، اولا زمانی تصمیم به انتشار اسناد و افشای اطلاعات میگرفتهاند که به دادهای خاص دسترسی پیدا میکردهاند؛ دادهای که حاکی از مخفیکاری نابسزایی از سوی دولت بوده است که دروغی را میپوشانده، قانونشکنیای را از انظار عمومی دور میکرده، حقی عمومی را ضایع میکرده یا بهطور کلی، واقعیت موضوعی که چالشی اساسی برای ساختارهای قانونی و دموکراتیک کشور بوده را از دید مردم دور نگاه میداشته است یا لااقل از دید منتشرکنندگانشان چنین اتفاقی در حال وقوع بوده است. آنچه اسنودن افشا کرد، دسترسی و جاسوسی نهادهای امنیتی آمریکا به شکل گسترده از اطلاعات و مکالمات شخصی شهروندان عادی ایالات متحده برخلاف قانون اساسی بود. آنچه وینر پخش کرد، اسنادی بود که نشان میداد برخلاف تکذیبهای مکرر ساکنان کاخ سفید، دولت از اقدامات روسیه برای دخالت و تأثیرگذاری در انتخابات ریاستجمهوری ۲۰۱۶ باخبر بوده است و اسنادی در این رابطه داشته است و منینگ از جزئیات اقداماتی توسط ارتش آمریکا در عراق و افغانستان پرده برداشت که از دید بسیاری، نقض قواعد جنگی و ادعاهای ایالات متحده در این باره بود. آنچه تشیرا منتشر کرده، صرفا جزئیات مربوط به روندهای تصمیمگیری، سیاستها و اطلاعات دولت ایالاتمتحده در رابطه با موضوعات مختلف نظامی و امنیتی بوده که لزوما هیچکدام از ویژگیهای پیشین مورد توجه «سوتزنها» را نداشتهاند و حتی لزوما مربوط به موضوع مشترک و ثابتی هم نبودهاند.
از طرف دیگر، انتشار اسناد محرمانه قبلا آنقدر توسط سوتزنهای قبلی جدی گرفته میشده که روند مشخصی برای انجام آن وجود داشته است. یعنی انتشار یکدفعه اطلاعات جایی که بلافاصله در معرض دسترسی عمومی قرار بگیرد تا برخورد احتمالی بعدی با سوتزن دیگر مانعی در باخبرشدن مردم از ماجرا نباشد. سرنوشت سوتزنها هم یا مثل اسنودن رهاکردن زندگی عادی و فرار از کشور بوده است یا رفتن به زندان مثل وینر و منینگ. حالت دیگر ماجرا انتشار اطلاعات بدون مشخصشدن هویت افراد بوده است که بیشتر در پیگیریهای هدفمند اهالی رسانه و تماسشان با افراد مطلع رخ داده است. تشیرا، سر صبر و بدون عجله یا احتیاط مشخص اسناد را کمکم در طول مدتی طولانی در دسترس رفقایش قرار میداده است و البته ظاهرا تلاشی هم نکرده است که این اطلاعات به دست فرد دیگری برسد، خواه این فرد دیگر، رسانهای عمومی باشد، خواه افشاگرستانی مثل ویکیلیکس. این حقیقت، نوع واکنش برخی مقامات ایالات متحده به ماجرا را از زاویه دیگری معنادار میکند.
حمایت غریب مقامات رسمی محافظهکار
محافظهکاران و اعضای حزب جمهوریخواه، هیچوقت نسبت به افشاگرها روی خوشی نشان ندادهاند. همه مثالهای ذکرشده در این نوشته از سوی آنها اغلب بهعنوان خائنان به وطن معرفی شدهاند، از برخورد قهری، زندان و مجازات آنها استقبال شده و حتی از اقدامات افشاشده از سوی آنها دفاع شده است. آنچه شاید گویاترین نمونه نگاه سیاستمداران محافظهکار به ماجرا باشد، ماجرای عفو باقیمانده حبس منینگ بود. منینگ، به طولانیترین حکم حبس در تاریخ ایالات متحده به جرم افشاگری محکوم شده بود، یعنی ۳۵ سال. اما رئیسجمهور پیشین دموکراتها، یعنی باراک اوباما، در آخرین روزهای ریاستجمهوریاش، درحالیکه منینگ حدود ۷ سال از حکمش را کشیده بود و البته بهعنوان یک زن ترنس که در زندان مردان حبس شده بود، دو بار دست به خودکشی هم زده بود، حکم او را با استفاده از اختیارات ریاستجمهوری تقلیل داد تا تنها چهار ماه بعد بتواند آزاد شود. اقدام اوباما در این باره نیز واکنش منفی گسترده جمهوریخواهان از جمله اعضای این حزب در کنگره را به همراه داشت که اقدام منینگ را جاسوسی میخواندند و تصمیم اوباما را مایه خشم و تأسف.
فعلا درحالیکه بیشتر موضعگیریهای اهالی سیاست یا درباره محتوای اسناد لورفته بوده یا بابت اصل وقوع این اتفاق مقامات مسئول را شایسته ملامت خواندهاند و مثل کوین مککارتی، رئیسجمهوریخواه مجلس، از پیگیری ماجرا در کنگره خبر دادهاند؛ اما لبه راست افراطی حزب راستگرای جمهوریخواه تا اینجا نشانههایی از حمایت از تشیرا نشان داده است که اگر سوابق حزب جمهوریخواه در نظر گرفته شود، امکان سرایت آن به دیگران در این حزب دور از ذهن نیست؛ بهخصوص که بخشی از محتوای منتشرشده، تصویر مثبتی از تلاش دولت مستقر ایالات متحده در حمایت از اوکراین در ماجرای حمله روسیه ارائه نمیکند و راستهای افراطی در داستان این تجاوز پوتین، اغلب رویکردی ضداوکراینی داشتهاند. مارجری تیلور گرین، از سلبریتیهای راست افراطی در کنگره دغدغههای نژادی و مذهبی خود را وارد ماجرا کرده است و درباره او در توئیتر نوشته است: «جک تشیرا یک مرد سفیدپوست مسیحی و ضدجنگ است. این او را به دشمنی برای رژیم بایدن تبدیل میکند.» تیلور گرین با اشاره به یکی از اسناد که از حضور ۱۴ سرباز آمریکایی در اوکراین میگوید، نوشته است که او حقیقت را درباره حضور سربازان در اوکراین و بسیاری مسائل دیگر گفته است. «از خودتان بپرسید چه کسی دشمن واقعی است؟ یک نگهبان ملی درجه پایین؟ یا دولتی که بدون اختیارات جنگی در اوکراین، کشوری که عضو ناتو نیست، علیه روسیه هستهای جنگ راه میاندازد؟» تاکر کارلسون، مجری فاکسنیوز با تریبون محبوب و پرقدرتش در میانه بدنه رأی محافظهکاران آمریکا در دفاع از او گفته است، او را به این خاطر که از جرائم پرده برداشته مجرم خواندهاند: «گفتن حقیقت تنها گناه واقعی است. رسانههای خبری گرفتن بچهای را جشن میگیرند که به آمریکاییها گفت واقعا در اوکراین چه خبر است. با او مثل اسامه بنلادن رفتار میکنند.» این موضعگیریها البته چنان که اشاره شد، از گوشه افراطی راستهای آمریکا میآید، اما بسیاری از مواضع امروز این حزب هم از همین جا شروع شدند و اگر بنا باشد، این نگاه در میان بقیه حزب رویه شود، اتفاقی که در مرحله بعد ممکن است بیفتد، ابعاد تازهای به ماجرا میدهد.
داستانی که ادامه خواهد داشت
ماجرای تشیرا از دو زاویه تازه شروع شده است. اول اینکه چنان که معلوم است، او از اوایل ۲۰۲۲ در حال انتشار مطالب و از اواخر ۲۰۲۲ در حال انتشار تصاویر اسناد بوده است. از زمان رسانهایشدن ماجرا، چند روز یک بار خبر و جزئیات جدیدی درباره یکی از موضوعات لورفته به دست رسانهها میرسد و منتشر میشود تا حدی که برخی رسانهها عنوانی خاص برای دنباله مطالب مربوط به این ماجرا مشخص کردهاند تا دنبالکردن آنها آسانتر شود. این یعنی معلوم نیست پخش همه آنچه تشیرا از میان اسناد طبقهبندیشده پخش کرده تا کی طول خواهد کشید و تا چه زمانی، قطرهقطره این لورفتن ادامه خواهد داشت. لااقل روی کاغذ، ممکن است در بزنگاههای مهم و تعیینکننده سندهای تازهای رو شوند و بازی را به هم بزنند. آیا در صورتی که مذاکره احتمالی بین اوکراین و روسیه درباره جنگ یا بین ایران و آمریکا درباره برجام شروع شوند، ممکن است ناگهان در میانه این مذاکرات سند تازهای از محصولات تشیرا رو شوند و بازی را به هم بزنند؟ آیا در میانه رقابتهای انتخاباتی مقدماتی یا عمومی که در ایالات متحده در راه است، ممکن است سند لورفته جدیدی به صحنه برسد و کار را برای یکی سختتر و برای دیگری راحتتر کند؟ آیا ممکن است همین حالا کسی چندتایی از این اسناد را در اختیار نگه داشته باشد؟ آیا ممکن است رسانهای به سبک «گرفتن و کشتن» از یکی از حواریون تشیرا در گروههایش اطلاعاتی را گرفته، حق انتشار آنها را خریده و مطلب را دفن کرده باشد تا به گوش کسی نرسد؟ آیا ممکن است کسی در این میانه تماممدت به صورت مستمر در حال انتقال مطالب تشیرا به نهادهای امنیتی یک یا حتی چند کشور از کشورهای درگیر در ماجراهای مختلف بوده و حالا عموم مردم آمریکا تنها از بخشی از چیزی تازه باخبر شدهاند که فلان دولت ماههاست در جریان جزئیاتش بوده؟ فعلا با قطعیت به هیچ کدام از این سوالات نمیتوان پاسخ داد.
اما داستان تشیرا از زاویه دیگری هم ممکن است ادامهدار شود. ماجرای تشیرا، محاکمه او، محکومیت او و مجازات او در فضای اشباع از دوقطبیهای سیاسی پی گرفته خواهد شد. اگر موضعگیریهای امثال کارلسون و تیلور گرین به بقیه محافظهکاران یا حتی به بقیه بازیگران راستافراطی سرایت کند، یعنی به کسانی که حالا در کنگره نماینده دارند، دموکراتها، لیبرالها و خیلیهای دیگر را دشمنان کشور میدانند و بسیار علاقهمند به تئوریهای توطئه هستند، ممکن است کار به حمایت گسترده و تبدیل او به قهرمان یک جریان سیاسی در کشور برسد، چیزی شبیه به آنچه همین جریان با کایل ریتنهاوس کرد، وقتی او به جرم کشتن معترضان به تبعیض نژادی در خیابان محاکمه میشد و البته در نهایت پس از آزادی توسط یکی از نمایندگان همین جریان در کنگره استخدام هم شد. در چنین سناریویی، مشوقی جدی برای تعداد نامشخص از افرادی با عقاید نزدیک به این جریان و با دسترسیهای مشابه تشیرا ایجاد خواهد شد که مانند او عمل کنند و شروع به انتشار و افشای اسناد کنند، حتی بدون اینکه لزوما انتخاب آنها هدفمند باشد. اینکه یک جوان ۲۱ساله به واسطه اینکه کار شبکه بلد بوده است، دسترسی به اسناد فوقمحرمانه داشته و نظارت بر او هم به شکلی بوده که او بهراحتی از اسناد عکس و نسخه تهیه و منتشر کند هم ماجرا را جالبتر میکند. اگر این مسیر طی شود، بهراحتی ممکن است از الان تا انتخابات ۲۰۲۴ شاهد روزهایی بسیار جالب و غریب باشیم که اتفاقات ۲۰۱۶ در مقابل آنها روزمره به نظر برسند. به هر حال ذات موضعگیری از این جنس، توسط بخشی از مقامات سیاسی مستقر کشور میتواند رویکرد عمومی به نهادهای امنیتی را بیشتر از آنچه تا همین حالا شده بود، دچار اعوجاج کند و حتی توجه متحدان آمریکا را به این اتفاقات جلب کند، چنان که محتوای این اسناد تا همین جا هم چنین کرده است؛ ماجرا تازه شروع شده است.