| کد مطلب: ۱۷۹۹

هنـد ابرقــــدرت سبز خواهد شـد؟

حرکت شبه‌قاره هند به‌سوی انرژی‌های پاک

هنـد  ابرقــــدرت سبز خواهد شـد؟

حرکت شبه‌قاره هند به‌سوی انرژی‌های پاک

ترجمه: مجتبی پارسا

خبرنگار گروه بین‌الملل

اکونومیست

هند تقریبا سه‌چهارم برق خود را از زغال‌سنگ تامین می‌کند و 39 نیروگاه جدید با سوخت زغال‌سنگ در دست ساخت دارد. هند بیش از هر کشور دیگری (به‌غیر از چین) مواد را می‌سوزاند و این کشور، پرسروصداترین مدافع زغال‌سنگ در سطح بین‌المللی است: در کنفرانس آب‌وهوای سال گذشته در گلاسکو، هند، وصله ناجور بود. با این حال، گرچه زیردستان نارندرا مودی، نخست‌وزیر هند از زغال‌سنگ دفاع می‌کردند، مودی در گلاسکو تعهداتی داد که اگر به آن تعهدات عمل کند، کشورش به نیروگاه انرژی پاک تبدیل خواهد شد. جذاب‌ترین وعده نارندرا مودی این بود که هند تا سال 2070 به انتشار «خالص صفر» گازهای گلخانه‌ای دست خواهد یافت و این به آن معناست که هرگونه انتشار گازهای گلخانه‌ای اگر تا آن زمان حذف نشده بود، به نوعی جبران خواهد شد.

نارندرا مودی برای رسیدن به آن مقصود، دو هدف را برای سال 2030 پی‌ریزی کرد: کاهش انتشار گازهای گلخانه‌ای به اندازه یک میلیارد تُن نسبت به وضعیت فعلی و به این منظور، افزایش تولید برق غیرفسیلی (که شامل تولید برق هسته‌ای، آبی، بادی و خورشیدی می‌شود) تا بیش از سه برابر از 150 گیگاوات به 500 گیگاوات. هند سومین تولیدکننده گازهای گلخانه‌ای در جهان است. اگر قرار باشد این کشور اهداف آقای مودی را برآورده کند، نه‌تنها باید ترکیب انرژی خود را متحول کند، بلکه باید تلاشی جهانی برای مهار گرمایش جهانی انجام بدهد. علاوه بر این، نارندرا مودی، یک «ماموریت ملی» برای توسعه و پیشبرد «هیدروژن سبز» اعلام کرده است؛ سوختی پاک که با استفاده از انرژی‌های تجدیدپذیر ساخته می‌شود و می‌تواند به کربن‌زدایی صنایعی کمک کند که آلاینده‌های سفت‌وسختی در سراسر جهان هستند. اما این جاه‌طلبی‌ها چقدر محتمل و شدنی است؟

کل ظرفیت تولید برق هند، اعم از پاک و کثیف، در حال حاضر فقط 400 گیگاوات است. بنابراین نارندرا مودی می‌خواهد فقط در عرض هشت سال، یک شبکه کامل برق سبز بسازد. براساس برآورد نیوانرژی فایننس بلومبرگ (BNEF) که شرکتی تحقیقاتی است، هند برای رسیدن به این هدف، باید حدود 500میلیارد دلار در انرژی پاک و نیز بهبود شبکه، سرمایه‌گذاری کند. اگر چنین شاهکاری اتفاق بیفتد، بی‌سابقه نخواهد بود. چین در عرض شش سال از 44گیگاوات ظرفیت تولید برق از خورشید به 300گیگاوات و در 11 سال از 50گیگاوات تولید برق از باد به 330گیگاوات رسید. اما این اتفاق هم با کمک پایگاه تولیدی عظیم در انرژی‌های تجدیدپذیر بود و هم با اقتصادی که موفق شد سرمایه‌ها را به صنایع مورد نظر بکشاند. اینها چیزهایی است که هند فاقد آن است.

انرژی تجدیدپذیر در هند به سرعت در حال رشد است. ظرفیت تولید خورشیدی از سال 2012 تاکنون 50برابر شده و در پایان سال گذشته به 50گیگاوات رسیده است. در نیمه اول سال 2022 نیز 4/7گیگاوات دیگر از ظرفیت خورشیدی اضافه شد. در واقع در مورد ظرفیت تولید جدید، انرژی‌های تجدیدپذیر همین حالا هم جایگزین زغال‌سنگ شده‌اند. ظرفیت نیروگاه‌های خورشیدی، بادی و آبی که سال گذشته ساخته‌شده، تقریبا دو برابر نیروگاه‌های جدید زغال‌سنگ بود. با این حال، سرمایه‌گذاری در انرژی‌های تجدیدپذیر به اندازه کافی سریع پیش نمی‌رود که اهداف نارندرا مودی محقق شود. 11گیگاوات ظرفیت تجدیدپذیری که در سال 2021 اضافه شده، بسیار کمتر از افزایش ظرفیت سالانه مورد نیاز است. با این وجود، دلایل خوبی را می‌توان یافت که انقلاب سبز جدید هند را جدی بگیریم.

یکی از آن دلایل این است که کاهش انتشار گازهای گلخانه‌ای به خودی خود تنها انگیزه هند برای بازسازی سیستم انرژی خود نیست. نارندرا مودی می‌خواهد تولید را هم تشویق و تحریک کند و همچنین هزینه‌های واردات سوخت را کاهش دهد. او در سخنرانی خود در روز استقلال در اواسط ماه آگوست پرسیده بود: «تا چه زمانی می‌خواهیم در زمینه انرژی به دیگران وابسته باشیم؟» هند بیش از چهار درصد از تولید ناخالص داخلی‌اش را برای واردات سوخت‌های فسیلی هزینه می‌کند و این خصوصا برای کشوری که دارای کسری حساب جاری دائمی است، مشکل‌ساز است.

یک میلیون مرگ سالانه

سبز کردن منابع تولید انرژی هند همچنین می‌تواند به کاهش آلودگی هوا در این کشور کمک کند؛ معضلی که بلای مرگ‌بار بسیاری از ساکنان هند شده است. سازمان بهداشت جهانی تخمین می‌زند که در 93درصد از کشور، سطح آلودگی هوا بالاتر از حد استاندارد است؛ مطالعه‌ای که در سال 2019 توسط مجله پزشکی لنسِت منتشر شد، نشان داد که بیش از یک میلیون هندی هر ساله جان خود را به خاطر آلودگی هوا از دست می‌دهند. مهم‌ترین دلیل برای هند این است که تغییری اساسی به سوی انرژی‌های تجدیدپذیر می‌تواند به کاهش هزینه‌های تولید برق منجر شود. آب‌وهوای آفتابی و هزینه کم نیروی کار، هند را به یکی از ارزان‌ترین کشورها برای تولید برق از انرژی خورشیدی تبدیل کرده است. در واقع، تجزیه و تحلیل آژانس بین‌المللی انرژی (IEA) که اندیشکده ناظر برای کشورهای مصرف‌کننده انرژی است، به این نتیجه رسید که با کنار گذاشتن اثرات یارانه‌های دولتی، در ارزانی تولید برق از انرژی خورشید، فقط امارات‌متحده‌عربی می‌تواند با هند رقابت کند. این به آن معناست که نیروگاه‌های خورشیدی در هند، گزینه ارزان‌تری برای تولید برق جدید نسبت به نیروگاه‌های زغال‌سنگ یا گاز هستند. انرژی تولیدی از توربین‌های بادی در هند، اگرچه ارزان‌ترین در جهان نیست، با این حال از انرژی تولیدشده توسط سوزاندن سوخت‌های فسیلی ارزان‌تر است.

علاوه بر این، دولت هند در حال اتخاذ سیاست‌های مبتکرانه‌ای برای تشویق سرمایه‌گذاری در انرژی پاک است. یکی از موانع بزرگ بر سر راه تغییرات اساسی در صنعت برق، وضعیت فاجعه‌بار شرکت‌های توزیع برق است. بسیاری از این نهادهای تحت کنترل دولت، ورشکسته شده‌اند و مجموع بدهی آنها حدود 73میلیارد دلار است.

این شرکت‌ها برای کسانی که به دنبال فروش انرژی پاک هستند، گزینه امنی به نظر نمی‌رسند. بنابراین، دولت نارندرا مودی مکانیسمی را معرفی کرده که در واقع، دولت فدرال هند را به پشتوانه‌ای مالی برای قراردادهای بلندمدت جدید به منظور تامین انرژی تجدیدپذیر به شبکه برق تبدیل می‌کند. همچنین این مکانیسم به ژنراتورهای خورشیدی و بادی اجازه می‌دهد که سیستم توزیع برق را به‌طور کامل دور بزنند و برق را به‌طور مستقیم به تولیدکنندگان هیدروژن سبز بفروشند.

برای غلبه بر مشکلات همیشگی هند در زمینه تشریفات اداری و باورهای عمومی که مردم نمی‌خواهند چیزی در نزدیکی محل زندگی‌شان ساخته شود، مقامات در حال ایجاد پارک‌های انرژی پاک با اتصال به شبکه و پردازش سریع مجوزهای لازم برای آن هستند. دولت همچنین از مزایده‌های معکوس برای افزایش سرمایه‌گذاری در انرژی‌های تجدیدپذیر با کمترین هزینه ممکن استفاده می‌کند: توسعه‌دهندگان و تولیدکنندگان برق، حداقل قیمتی را که می‌توانند برای برقی که تولید می‌کنند، بپذیرند، بیان می‌کنند. آنها حراج‌های مشابهی را برای انرژی سبز شبانه‌روزی، یعنی تولید انرژی‌های تجدیدپذیر به‌اضافه ذخیره‌سازی انرژی‌ها برای مقابله با مشکل دائمی نبودن باد و آفتاب، انجام داده‌اند. این سیاست‌ها جواب می‌دهد. سرمایه‌گذارانی از جمله آدانی گروپ، یکی از بزرگ‌ترین شرکت‌های هند، به‌سوی پارک انرژی‌های تجدیدپذیر در منطقه «کوچ» در گجرات، منطقه‌ای بسیار آفتابی و بادگیر، روی آورده است. اینجا با خروجی برنامه‌ریزی به اندازه 30گیگاوات، بزرگ‌ترین مزرعه ترکیبی بادی و خورشیدی جهان خواهد بود. به همین ترتیب، هند احتمالا پیشنهادهایی را برای ایجاد ظرفیت تولید بیش از 25گیگاوات در مزایده‌های خورشیدی خود در سال جاری دریافت خواهد کرد. این رقم، بیش از 10برابر بیشتر از هر کشور دیگری است. در ماه آگوست، هند، یکی از بزرگ‌ترین حراج‌های جهان را برای ذخیره‌سازی باتری در مقیاس شبکه برگزار کرد.

صنایع، در پی انرژی پاک

در حقیقت یکی از قوی‌ترین نشانه‌ها برای جاه‌طلبی‌های انرژی پاک هند، اشتیاق سرمایه‌گذاران است. «موکش آمبانی» رئیس صنایع Reliance یکی از گروه‌های تولیدی بزرگ در آخرین پیام خود به سهام‌داران گفت: «در این دهه به سراغ مقرون‌به‌صرفه‌ترین انرژی سبز جهان خواهیم رفت و سپس این راه‌حل‌ها به سایر کشورهای جهان نیز صادر خواهد شد.»

بندر موندرا، بندری شلوغ در منطقه «کوچ» است که توسط گروه آدانی توسعه یافته و اولویت‌های در حال تغییر صنعتگران هند در آنجا نیز قابل مشاهده است. موندرا یکی از شلوغ‌ترین بنادر حمل‌ونقل زغال‌سنگ در جهان است که به دو نیروگاه بزرگ زغال‌سنگ در نزدیکی آن، خدمات‌رسانی می‌کند. اما همچنین این بندر محل تاسیس یک کارخانه جدید پنل‌های خورشیدی است؛ کارخانه‌ای آزمایشی برای ساخت توربین‌های بادی با ارتفاع 160متری روی ساحل -که یکی از بزرگ‌ترین توربین‌های جهان است- و ساختمان‌های جدیدی که در آن، تجهیزات مورد نیاز برای تولید هیدروژن ساخته خواهد شد. بیلبوردی در آنجا دیده می‌شود که نوشته: «به آینده‌ای که توسط انقلاب خورشیدی نیرو می‌گیرد، خوشامد می‌گوییم.» آرون کومار شارما، یکی از مدیران ارشد شرکت آدانی توضیح می‌دهد که این شرکت در حال «بومی‌سازی کل زنجیره تامین» برای انرژی پاک است.

گائوتام آدانی، بنیان‌گذار و رئیس این گروه که دارایی شخصی بیش از 100میلیارد دلاری‌اش، او را به یکی از ثروتمندترین افراد جهان تبدیل کرده است، ‌ادعا می‌کند که شرکت‌هایش تا سال 2030، به اندازه 70میلیارد دلار برای انرژی پاک در هند هزینه خواهند کرد. «آدانی گرین انرژی» که یکی از زیرمجموعه‌های شرکت‌های آدانی است، با ظرفیت تولید خورشیدی تقریبا پنج گیگاواتی در اوایل سال 2021، در حال حاضر با شرکت «اِنِل گرین» ایتالیا به‌عنوان پیشروترین توسعه‌دهنده انرژی خورشیدی در جهان، برابری می‌کند.

موکش آمبانی، رئیس صنایع Reliance نیز قصد دارد 80میلیارد دلار برای انرژی پاک در هند هزینه کند. Reliance نیز مانند گروه آدانی، پول‌های زیادی را از سوخت‌های فسیلی کسب کرده است. حالا اما این شرکت در حال توسعه یک گروه انرژی پاک در منطقه جامناگار در گجرات است که مجموعه عظیم پتروشیمی این شرکت را نیز در خود جای داده است. موکش آمبانی قصد دارد تا سال 2025، 20گیگاوات ظرفیت تولید خورشیدی بسازد. او می‌گوید: «به محض اینکه به این مقیاس رسیدیم، آماده هستیم سرمایه‌گذاری را دو برابر کنیم.» بانک سرمایه‌گذاری مورگان استنلی، استراتژی موکش آمبانی را «طیفی کامل» توصیف می‌کند که از ساخت پنل‌های خورشیدی و باتری‌ها تا توسعه دستگاه‌هایی برای ساخت و استفاده از هیدروژن سبز را شامل می‌شود.

فقط غول‌های هند نیستند که دیدگاه‌های انرژی سبزِ نارندرا مودی را پذیرفته‌اند. شرکت‌های کوچک‌تر نیز به شدت سرمایه‌گذاری می‌کنند. به‌عنوان مثال، شرکتی به نام «گرین‌کو» در حال ساخت بزرگ‌ترین شبکه ذخیره‌سازی انرژی در مقیاس شبکه در جهان است و این کار را با استفاده از فناوری‌ای به‌نام هیدروپمپ انجام می‌دهد. در این فناوری، از انرژی پنل‌های خورشیدی یا توربین‌های بادی برای پمپاژ آب به مخازن نگهدارنده مرتفع استفاده می‌شود. سپس هر زمان که نیاز به برق باشد، می‌توان آب را رها کرد تا توربین‌ها را بچرخاند و برق تولید کند. ماهش کولی، رئیس شرکت گرین‌کو می‌گوید تا سال 2025، آنها پنج‌میلیارد دلار برای ساخت 50گیگاوات ظرفیت ذخیره‌سازی هزینه خواهند کرد. شرکت ArcelorMittal Nippon Steel که تولیدکننده فولاد کربنی است، به‌تازگی قراردادی 600میلیون دلاری با گرین‌کو امضا کرده‌اند تا برق پاک و شبانه‌روزی یکی از کارخانه‌های خود را تامین کند. آنها این گزینه را نه‌فقط به‌خاطر برق سبز، بلکه به‌خاطر این انتخاب کرده‌اند که ارزان‌تر از ساخت یک نیروگاه زغال‌سنگی است. ماهش کولی فناوری خود را در درازمدت راه‌حلی برای تناوب برق تولیدشده توسط توربین‌های بادی و پنل‌های خورشیدی می‌داند. او می‌خواهد یک «ابرذخیره انرژی» (energy-storage cloud) شبیه «ابرداده آمازون» تولید کند. زمانی که باد متوقف یا هوا ابری می‌شود، به‌طور مثال نیروگاه‌های هیدرولیک این شرکت در جنوب می‌توانند مقدار قابل توجهی برق پاک را از طریق شبکه ملی به کارخانه‌های ذوب آلومینیوم در شرق تامین کنند. برخلاف آمریکا که فقط ارتباطات محدودی بین شبکه‌های منطقه‌ای دارد، هند شبکه ملی یکپارچه‌تری دارد که چنین ایده‌ای را امکان‌پذیر می‌کند.

هند شروع کرده به توسعه زنجیره‌های تامین داخلی برای انرژی پاک. به‌عنوان مثال، شهر «پونه» در ایالت مهاراشترا که در حال حاضر مجموعه‌ای از تولیدکنندگان قطعات خودرو را در خود جای داده، در حال تبدیل شدن به قطب انرژی پاک است. سیدهارت مایور، بنیان‌گذار شرکت‌های H2E Power و homiHydrogen باتری‌هایی را برای موتورهای اسکوتر برقی و ریکشاهای خودکار ساخته است که می‌توانند به‌سرعت با باتری‌هایی با شارژ کامل تعویض شوند.

راوی پاندیت، رئیس شرکت نرم‌افزاری KPIT که خودروسازان بزرگ خارجی مشتریان‌اش هستند، فکر می‌کند نرم‌افزار ارزان‌قیمت و استعداد مهندسی که چند دهه پیش به موفقیت هند در فناوری اطلاعات دامن زد، امروز به انرژی سبز کمک می‌کند. تمرکز بیشتر سرمایه‌گذاری‌ها بر روی هیدروژن سبز است که امید می‌رود باعث کربن‌زدایی صنایع بزرگی مانند فولادسازی و ساخت کودها شود. هند در حال حاضر تقریبا هیچ هیدروژن سبزی تولید نمی‌کند؛ اگرچه سالانه حدود هفت میلیون تُن هیدروژن معمولی مصرف می‌کند که با استفاده از سوخت‌های فسیلی ساخته می‌شود.

سرمایه‌گذاری‌های به‌صرفه

سرمایه‌گذاران گمان می‌کنند که هند، کشور مناسبی برای ساخت هیدروژن سبز خواهد بود چون این فرایند به نیروی پاک زیادی نیاز دارد که صنعت خورشیدی هند می‌تواند آن را ارزان‌تر تولید کند. هند همچنین گاز طبیعی بسیار کمی تولید می‌کند و بنابراین لابی‌های کمی هستند که با صنعت رقیب، یعنی صنعت هیدروژن سبز مبارزه می‌کنند. دولت قول داده در سیاستی دقیق که به‌زودی آن را اعلام می‌کند، مشوق‌هایی را برای شرکت‌های هیدروژن سبز ارائه کند. با کمک شرکت فناوری پاک اروپایی «استیدال»، شرکت Reliance در حال ساخت کارخانه‌ای بزرگ در جامناگار برای تولید الکترولیز است. این دستگاه‌ها که با برق پاک مزارع خورشیدی که توسط شرکت Reliance برنامه‌ریزی شده، تغذیه می‌شوند، برای تولید هیدروژن سبز مورد استفاده قرار خواهند گرفت. موکش آمبانی تاکید می‌کند که این سرمایه‌گذاری‌ها، هند را به اولین کشوری تبدیل می‌کند که در طول یک دهه، هیدروژن سبز را با قیمت یک دلار به ازای هر کیلوگرم تولید می‌کند. هزینه فعلی تولید یک کیلوگرم هیدروژن سبز، بیش از چهار دلار است.

شرکت Indian Oil، غول انرژی دولتی که بزرگ‌ترین مصرف‌کننده هیدروژن کثیف است، در ماه آگوست اعلام کرد وارد تجارت هیدروژن سبز هم شده است. این شرکت قصد دارد تا سال 2046 به‌عنوان بخشی از تلاش برای رسیدن به انتشار خالص صفر کربنی تا آن سال، 25میلیارد دلار در هیدروژن سبز و سایر فناوری‌های پاک سرمایه‌گذاری کند. اس‌ام وادیا، رئیس این شرکت می‌گوید: «ما هند را به یک مرکز هیدروژن سبز تبدیل خواهیم کرد.»

سرمایه‌گذاران خارجی نیز مشتاق هستند. جان کاکریل، یک شرکت فناوری بلژیکی، سرمایه‌گذاری مشترکی را با شرکت گرین‌کو برای تولید سالانه الکترولیزهایی که به‌اندازه دو گیگاوات برق تولید می‌کنند، انجام داده است. استارتاپ آمریکایی Ohmium که دستگاه‌های الکترولیز تولید می‌کند، تنها کارخانه خود را در هند ساخته است و مدیران آن امیدوارند که به تولید سالانه دو گیگاوات برسند. این شرکت اخیرا اولین الکترولیزهای ساخت هند را که تا به حال ساخته شده، به آمریکا ارسال کرده و انتظار دارد که به‌زودی ارسال محموله‌ها را به اسپانیا نیز آغاز کند.

Goldman Sachs، یک بانک سرمایه‌گذاری آمریکایی سهامی را در شرکت انرژی‌های تجدیدپذیر ReNew Power که با Indian Oil روی هیدروژن سبز کار می‌کند، خریداری کرده است. توتال انرژی، یک شرکت نفتی غول‌پیکر فرانسوی نیز یک‌چهارم یکی از بخش‌های گروه آدانی را که در حال توسعه هیدروژن سبز است، خریداری کرده است.

شرکت‌های هیدروژن سبز هند حتی در حال سرمایه‌گذاری در خارج از کشور هستند. شرکت Acme Cleantech Solutions که یکی از پیشگامان تولید انرژی خورشیدی است، به تولید سوخت‌های پاک پرداخته است. این شرکت به همراه Scatec که شرکت انرژی پاک نروژی است، بیش از شش میلیارد دلار برای تولید آمونیاک سبز (مشتق شده از هیدروژن سبز) در عمان سرمایه‌گذاری کرده است. این پروژه اولین پروژه در نوع خود است که گواهینامه کربن خنثی را دریافت می‌کند. همچنین زمانی که Yara، غول کود شیمیایی نروژی در ماه جولای برای خرید آمونیاک سبز به مدت طولانی موافقت کرد، این پروژه، اعتباری تجاری به‌دست آورد. پیش‌بینی می‌شود که هند تا سال 2025 بیش از هشت گیگاوات الکترولیز در سال تولید خواهد کرد و این تقریبا نیمی از تولید برنامه‌ریزی‌شده در اروپا است. مدیران بانک سرمایه‌گذاری Sanford C. Bernstein بر این باور هستند که بازار هیدروژن در هند تا سال 2030 می‌تواند 15 تا 20 میلیارد دلار در سال ارزش داشته باشد.

با این حال هنوز خیلی چیزها می‌تواند اشتباه پیش برود. برای شروع، سرمایه‌گذاران هند ممکن است به همه وعده‌های بزرگ خود مبنی بر صرف میلیاردها دلار برای انقلاب سبز، عمل نکنند. شرکت تحقیقاتی CreditSights نگرانی‌هایی را در مورد حجم بالای بدهی گروه آدانی ابراز کرده است. به‌ویژه با افزایش نرخ‌های بهره جهانی، شرکت‌های هندی ممکن است برای تامین مالی سرمایه‌گذاری‌های گسترده در انرژی پاک، دچار مشکل شوند. حتی اگر میلیاردرها به همان اندازه‌ای که وعده داده‌اند، هزینه کنند، سهم عمده‌ای از 500 میلیارد دلار مورد نیاز برای دستیابی به اهداف نارندرا مودی احتمالا باید از سرمایه‌گذاری‌های خارجی باشد. اما سرمایه‌گذاران خارجی، هند را بدون خطر نمی‌بینند. ارزش روپیه در طول سال‌ها به‌طور پیوسته کاهش یافته و بازدهی سرمایه‌های خارجی را کاهش داده است. تمایل نارندرا مودی برای دامن زدن به تنش‌های فرقه‌ای نیز خطراتی سیاسی را ایجاد می‌کند و در نهایت، سرمایه‌گذاران خارجی ممکن است با افزایش نرخ بهره و کند شدن اقتصاد جهانی، احساس خطر کنند.

با این حال، اقتصاد هند، سریع‌تر از چین رشد می‌کند. تقاضا برای برق به‌قدری سریع در حال افزایش است که کشور باید تا سال 2040 به اندازه‌ای که اتحادیه اروپا ظرفیت تولیدی در اختیار دارد، چه سبز و چه غیرسبز، ظرفیت‌سازی کند. با این حال، اگرچه شاید نتوان گفت که روزهای انقلاب سبز در هند آغاز شده، اولین گلوله‌های این انقلاب، شلیک شده است.

به کانال تلگرام هم میهن بپیوندید
به کانال بله هم میهن بپیوندید
به کانال روبیکا هم میهن بپیوندید

مطالب ویژه
دیدگاه

ویژه بین‌الملل
پربازدیدترین
آخرین اخبار