راهبرد نفتی کاراکاس
شروع مذاکرات ونزوئلا و آمریکا و نزولی شدن منحنی تورم در تورمخیزترین کشور دنیا درهای بزرگترین ذخایر نفت دنیا به روی جهان باز شد
شروع مذاکرات ونزوئلا و آمریکا و نزولی شدن منحنی تورم در تورمخیزترین کشور دنیا
درهای بزرگترین ذخایر نفت دنیا به روی جهان باز شد
عماد صدر
خبرنگار اقتصادی
مردمانش روزگاری بیشترین درآمد سرانه آمریکای لاتین را داشتند. ماهانه میلیونها بشکه نفت میفروختند. آن زمان هنوز پنج میلیون نفر از کشور فرار نکرده بودند و «اقتصاد ونزوئلایی» هنوز ضربالمثل نشده بود. سال 1973 اوپک کشورهای حامی اسرائیل را تحریم نفتی کرد. تحریمها قیمت نفت را در کوتاهمدت چهار برابر کرد و بشکههای نفت کاراکاس خزانه کشور را از دلار پر کردند.
گزارشها حاکی از این است که فروش نفت طی دو سال حدود 10 میلیارد دلار درآمد برای دولت ونزوئلا ایجاد کرد، اما همانطور که درآمد نفتی بادآورده به کسی وفا نمیکند، به ونزوئلا هم وفا نکرد. تحلیلگران پیشبینی کردند که بین سالهای 1972 و 1997 بیش از 100 میلیون دلار اختلاس در این کشور انجام شده است. ونزوئلا در بحبوحه رونق طلای سیاه، نفت را ملی کرد، اما غافل از این بود که روند قیمت نفت همیشه صعودی نیست.
در دهه 80 قیمت نفت دوباره نزولی و اقتصاد ونزوئلا منقبض شد. تورم دوباره اوج گرفت، اما دقیقا همانجا که همه فکر میکردند از این بدتر نمیشود، تازه شروع رنج ونزوئلا بود.
شروع رنج...
سال 1992 در ونزوئلا نظامیها وارد کادر شدند. میان مردم شهرت کسب کردند و هوگو چاوز، رهبرشان را رهبر «انقلاب بولیواری» معرفی کردند. او در سال 1998 رئیسجمهور ونزوئلا شد. عهد بست ثروت عظیم نفت ونزوئلا را خرج کاهش فقر و نابرابری کند، اما مانند همه آنان که بهجای تولید ثروت به توزیع فقر پرداختند، محکوم به شکست بود. چاوز سال 2013 بعد از یک دوره مبارزه با سرطان درگذشت و نیکلاس مادورو، قدرتمندترین فرد از میان نزدیکان او ریاستجمهوری ونزوئلا را از آن خود کرد. مادورو آمد، سیاستهای دولت زیروزبر شد. دادگاه عالی را در اختیار گرفت. مطبوعات را تحت فشار گذاشت. تجارتهای خصوصی را ملی کرد و همه چیز را در ید خود گرفت. هنوز یک سال از ریاست مادورو طی نشده بود که تاریخ دوباره تکرار شد. قیمت نفت نزول کرد و سقوط آزاد اقتصاد ونزوئلا شروع شد. سقوط شروع شد، اما شرایط هنوز آنقدر خوب بود که مردم ونزوئلا حالا حسرت آن روزها را میخورند. نقطه عطف رنج ونزوئلا سال 2017 بود. مادورو دوباره در انتخابات پیروز شد، اما کشورهای غربی و مردم نتیجه انتخابات را تقلب میدانستند. تحریمها علیه ونزوئلا شروع شد و کار را به جایی رساند که ونزوئلا را به
نماد تورم در قرن 21 تبدیل کرد.
براساس گزارش سازمان ملل از وضعیت ونزوئلا، تحریمهای اقتصادی کالری دریافتی مردم را کاهش داد. بیماری و مرگ و میر به دلیل کمبود دارو شدت گرفت. میلیونها نفر آواره شدند. کمباینهای برداشت محصول و ماشینآلات کشاورزی به دلیل قحطی گازوئیل خاموش شدند. 50 درصد غذای ونزوئلا از طریق واردات تامین میشد و حالا دیگر خبری از واردات نبود. اقتصاد ونزوئلا در تمام سالهای تحریم 75 درصد کوچک شد و تحریم یکی از بزرگترین اقتصادهای آمریکای جنوبی را به کوچکترین اقتصاد بدل کرد. در نهایت این تحریمها که قرار بود مادورو را برکنار کند، به رنج مردم انجامید.
توافق سوسیالیستهای نفتی
سالیان سال است که دولتهای بزرگ و کوچک با رویای مبارزه با امپریالسم آمریکایی در سراسر جهان روی کار میآیند. مادورو هم درهای کشور را بست تا از مبارزه با غول مرحله آخر پرهیز کند. کاخ سفید تحت ریاست ترامپ هم تحریمهای شدیدی علیه دولت مادورو اعمال کرد و در سال 2019 شریان اصلی حیات در ونزوئلا که همان فروش نفت بود را بست. بعد از اینکه دولت ونزوئلا مورد تحریمهای نفتی قرار گرفت دیگر هیچ چیز مانند قبل نبود. تورم به 3000درصد رسید و حدود 5 میلیون نفر از مردم ونزوئلا فرار را بر قرار ترجیح دادند. دولت ترامپ برای سرنگونی دولت مادورو از هیچ تلاشی فروگذار نکرد. پا روی سینه اقتصاد که همان نفت بود گذاشت و دندههایش را خاکشیر کرد. ارتش را به سرنگونی دولت مادورو تشویق کرد و حتی خوان گوایدو، رهبر اپوزیسیون ونزوئلا را بهعنوان رئیسجمهور این کشور بهرسمیت شناخت و از آن حمایت کرد. اما غافل از اینکه اسم مادورو را روی دیوارهای کاخ ریاستجمهوری کاراکاس حک کرده بودند. مکانیزم ماشه و فشار حداکثری ترامپ راه به جایی نبرد که هیچ، مردم ونزوئلا را با مشکلات زیادی روبهرو کرد.
بایدن اما گوشه چشمی نشان داد. راه دراز دیپلماسی را پیش گرفت و هیئتهای زیادی برای مذاکره به کاراکاس فرستاد. ونزوئلا هم دیگر توان جنگ اقتصادی ندارد و حالا بخشی از تحریمهای نفتی ونزوئلا برداشتهشده و انگار ونزوئلا و آمریکا راه صدساله را یکشبه رفتهاند. حالا سقوط آزاد منحنی تورم ونزوئلا شروع شده و به نظر میرسد که آمریکا دیپلماسی را به فشار حداکثری ترجیح داده و بخشی از تحریمهای نفتی ونزوئلا را لغو کرده است. اما سوال اصلی اینجاست که تغییر رویکرد آمریکا نسبت به ونزوئلا چه دلایلی دارد؟
حمله روسیه به اوکراین کلاف نفت را گره زد. بیش از 40 درصد نفت و 45 درصد گاز اروپا از روسیه تامین میشد و حالا بحران انرژی جهان را به مکانی تورمخیز تبدیل کرده است. اگرچه اروپا نیاز گاز مصرفی خود را تامین کرد اما به نظر میرسد بحران اوکراین سر درازی دارد و قرار نیست به این زودی حل شود. آمریکا ابتدا پای میز مذاکره با ایران بازگشت. شاید به این امید که مشکلاتش را با ایران حل و نفت ایران را جایگزین نفت روسیه کند، اما تیم مذاکرهکننده ایران به سودای زمستانی سخت در کولاک گرفتار شد. گزینه مطلوب بعدی برای آمریکا، عربستان بود. بایدن برای جبران ناترازی قیمت انرژی دست به دامن عربستان شد، اما این کشور هم از سیاستهای اوپکپلاس حمایت کرد و روی بایدن را زمین انداخت. اما کاراکاس فرصت را قاپید. مادورو اعلام کرد مذاکره با مخالفان سیاسی در مکزیک از سر گرفته میشود. بعد از این توافق شرکت شورون که یکی از بزرگترین شرکتهای نفتی دنیا محسوب میشود، اجازه فعالیت در ونزوئلا را از دولت بایدن گرفت و احتمالا بهزودی درهای بزرگترین ذخایر نفت دنیا دوباره گشوده میشود.
گذر از اقتصاد ونزوئلایی
آفتاب به سرزمین تورمخیز ونزوئلا تابیده است. اقتصاد این کشور بعد از سالها با رشد اقتصادی همراه شد. در پایان سال 2020، دقیقا زمانی که ونزوئلا در اوج تحریمهای نفتی بود، تورم به 3000درصد رسید. تورم سالانه ونزوئلا در سال 2021 به حدود 700 درصد کاهش پیدا کرد. تورم نقطهبهنقطه ماه اکتبر سال 2022 هم به 155 درصد رسید و این نشان از سقوط آزاد تورم در ونزوئلای پس از مذاکرات است. برخی آمارها و سخنرانیهای مادورو نشان میدهد که رشد اقتصادی این کشور بعد از هشت سال مثبت شد و به 5/7درصد رسیده است.
اگرچه حمله روسیه بلایی بر سر اوکراین بود، اما برای ونزوئلا موهبت شد. کمبود انرژی فرصتی دستنیافتنی ایجاد کرد و ونزوئلا هم فرصت را مغتنم شمرد. کاهش تحریمها این فرصت را ایجاد میکند تا ونزوئلا زیرساختهای نفتی خود را نوسازی کند و دوباره به اوج فروش نفت خود برسد. قطعا مهمترین عامل گذار از اقتصاد ونزوئلایی دیپلماسی است، اما عوامل دیگری هم در این گذار دخیل هستند. یکی از عوامل بهبود تومور بدخیم تورم استفاده از دلار است. در حال حاضر حدود دوسوم معاملات خارجی ونزوئلا با دلار انجام میشود و این درحالی بود که بعد از شدت گرفتن تحریمها ونزوئلا عملا دیگر دلار برای واردات نداشت. کاهش کنترل ارزی در این کشور هم یکی از دلایل مهم کاهش تورم به شمار میرود.
عامل دیگر که شاید از همه مهتر باشد، تمایل حاکمیت ونزوئلا به پایان مناقشه با آمریکا است. مادورو باید انتخابات آزاد در سال 2024 را تضمین کند و تنها راهی که برای بهقدرت رسیدن دوباره دارد، سامان دادن به اقتصاد است.
مقایسه ونزوئلا با ایران
این در حالی است که ایران به عنوان یک کشور نفتی بزرگ دیگر که تحت تحریم قرار دارد، با وضعیت متفاوتی مواجه است. برجام معلق مانده است. فرصت صادرات نفت در حال از دست رفتن است. درحالی که تورم ونزوئلا در حال کاهش است، تورم کشورهایی مانند ترکیه و ایران در حال افزایش است. تورم نقطهبهنقطه ترکیه در ماه اکتبر حدود 85درصد بود. تورم سالانه ایران هم در آذرماه به 45 درصد رسید. حال پیشبینی میشود که اگر ونزوئلا همینگونه تورم را کاهش دهد و ایران و ترکیه به همین شیوه به چاپ پول ادامه دهند، احتمالا در آینده نزدیک نماد ابرتورم جهانی عوض میشود.
در تابستان، درحالیکه عموم ناظران باور کرده بودند که کار توافق و احیای برجام حاصل نشده، نیروها و جریانهای داخل ایران از شتابزدگی در دستیابی به توافق انتقاد کردند و خواستار توافق مذاکرات تا زمستان شدند. برای انکه طرف مقابل بیشتر امتیاز دهد. زمستان سخت قرار بود اروپا را به زانو درآورد، اما بازی عوض شد و به جای اروپا، گاز در ایران قطع شد. در یک هفته گذشته زمستان برای مردم ایران سخت شد و براساس گزارشها گاز برخی نقاط کشور از جمله تربتجام قطع شد. مردم جلوی هلالاحمر و فرمانداری تربتجام برای نفت صف بستند.
قطعی منابع انرژی برای ایرانیان تازگی ندارد. تابستانها برق قطع میشود و زمستانها گاز. البته قبلا جور قطعی گاز را صنایع میکشیدند اما حالا نهتنها گاز صنایع قطع است، بلکه حالا مردم هم باید تقاص فرسودگی صنایع گاز را پس دهند. بهگفته کارشناسان حوزه گاز برای نوسازی این صنعت حدود 80 میلیارد دلار منابع لازم است، اما توان داخلی برای تامین این منابع وجود ندارد و بدون برجام، سرمایهگذاری خارجی هم شعاری بیش نیست.
تبعات تضعیف برجام اندک نیست. قطع گاز به دلیل فرسودگی صنایع استخراج، تولید و توزیع گاز فقط بخشی از این موضوع است. فروش نفت بدون برجام کاری بس دشوار است و بهدلیل تحریمها حالا میزان فروش طلای سیاه هم به رازی سر به مهر برای همگان تبدیل شده است. مبادلات بانکی با مشکل مواجه است و بانکهای ایرانی در بنبستی به بلندای آسمان گیر کردهاند و صرفا به نهادی داخلی تبدیل شدهاند و ارتباط با سیستم مالی بینالمللی را یادشان رفته است. فرسودگی هم یکی دیگر از مهمترین تبعات برجام است. تقریبا اکثر صنایع، از نفت و گاز گرفته تا برق و حمل و نقل با فرسودگی جدی مواجه هستند و نه توان داخلی برای نوسازی این صنایع وجود دارد و نه سرمایه خارجی راهش به ایران میخورد.
فرصت را از دست دادیم و حالا اقتصاد ایران در امتداد فرسودگی در حرکت است و کسی انتهای این مسیر را نمیداند. اگرچه انتهای این مسیر را کسی نمیداند، اما نکته مشهود این است که این راه آن راهی نیست که ما برای رفتن انتخاب کرده بودیم. حالا ترس از آن است که درحالیکه تورم ونزوئلا روزبهروز کمتر میشود، ایران به نماد تورم در دنیا تبدیل شود و مقام اول را از ونزوئلا مصادره کند، همانطور که ونزوئلا برجام را مصادره کرد.
نگاه کارشناس
علی بیگدلی کارشناس مسائل بینالملل:
سرمایهگذاری شرکتهای نفتی آمریکا در ونزوئلا ادامه دارد
مذاکرات ونزوئلا با آمریکا بار تحریمها را از روی دوش مردم این کشور کم کرد. اگرچه هنوز پاهای اقتصاد ونزوئلا کمتوان است و تلوتلو میخورد، اما همین که روزنه امید باز شود میتوان به سمت بهتر شدن گام برداشت. آمریکا و اروپا هم امسال از زمستان سخت عبور کردند، اما با ونزوئلا توافق کردند تا زمستان سخت را به ایران تحمیل کنند. علی بیگدلی، عضو هیئتعلمی دانشگاه شهید بهشتی در رابطه با توافق ونزوئلا و آمریکاتوضیح میدهد:
توافق ونزوئلا و آمریکا به این معنا است که ونزوئلا فرصت توافق ایران با غرب را از بین برده است؟
نمیتوان گفت که توافق آمریکا با ونزوئلا جای برجام را گرفته است. ونزوئلا از لحاظ ساختار حاکمیتی تفاوت زیادی با ایران دارد. تفاوت ایران با ونزوئلا این است که در ونزوئلا ترس از صدور انقلاب وجود ندارد و خصومت عمیقی که ایران نسبت به غرب دارد، در ونزوئلا وجود ندارد. اگرچه تفکر سوسیالیستی در ونزوئلا وجود دارد، اما آمریکا از جانب ونزوئلا خطر چندانی احساس نمیکند و تحریمهای این کشور ناشی از اختلافات اقتصادی و حقوق بینالملل است و از جنس اختلافات ایدئولوژیک نیست.
چرا مسئله برجام به بنبست رسیده است؟
موضوع برجام صرفا در ارتباط با نفت نیست. بعد از آخرین دور بینتیجه مذاکرات حالا مقامات ایرانی در تلاش هستند که مذاکرات را آغاز کنند. بههمین دلیل آقای عبداللهیان به عمان و قطر سفر کرد، اما با توجه به شرایط داخلی کشور، غربیها خیلی تمایلی به آغاز مذاکرات ندارند.
به نظر میرسد برنامه غرب فعلا افزایش فشار به ایران از پشت پردههای حقوق بشر است. جنس اختلافات ونزوئلا با آمریکا با جنس اختلافات ایران و آمریکا متفاوت است و بعد از اینکه ایران نتوانست آژانس را راضی کند، به نظر میرسد مسئله برجام تقریبا به بنبست رسیده است.
چقدر زمان میبرد تولید نفت ونزوئلا بازارهای جهانی را تحت تاثیر قرار دهد؟
زمانش معلوم نیست، اما مسئله مشهود این است که آمریکاییها بهزودی میزان سرمایهگذاری در صنعت انرژی ونزوئلا را افزایش میدهند و تجهیزات تولید و استخراج نفت این کشور را نوسازی میکنند. در حال حاضر ونزوئلا توان زیادی برای استخراج نفت ندارد و تجهیزات استخراج این کشور مانند کشور ما قدیمی و فرسوده است، اما با سرمایهگذاری و تکنولوژی آمریکایی احتمالا تا دو سال دیگر ظرفیت تولید نفت ونزوئلا به حداکثر خود میرسد. ونزوئلا از منابع سرشار نفت برخوردار است، اما به دلیل کهنگی تکنولوژی نمیتواند بهاندازه کفایت نفت تولید کند. بنابراین آمریکاییها بهدنبال این هستند که تکنولوژی نفت ونزوئلا را تغییر دهند و سرمایهگذاری در این حوزه را هم شروع کردند تا بتوانند نفت بیشتری تولید کنند. پیشبینی میشود ونزوئلا با سناریوی توافق با آمریکا میتواند به رونق اقتصادی چشمگیری تا پایان سال 2023 برسد.
توافق ونزوئلا و آمریکا چه تاثیری بر اقتصاد ونزوئلا میگذارد؟
اصلیترین مسئله برای کشوری مانند ونزوئلا که فروش نفت اصلیترین درآمد آن بود، لغو تحریمهای نفتی است. ثروت نفت دوباره به ونزوئلا جاری میشود و سرمایهگذاری آمریکاییها در صنایع مرتبط با انرژی، در این کشور اشتغال ایجاد میکند. از طرفی با عادیسازی روابط، واردات به ونزوئلا دوباره از سرگرفته میشود و مشکلات غذایی، دارویی و از همه مهمتر تورم کمرنگ میشوند. همچنین مادورو برای پیروزی در انتخابات 2024 به اصلاحات اقتصادی نیاز دارد. آمارها نشان میدهد که مادورو از مقبولیتی نسبی در ونزوئلا برخوردار است اما اگر میخواهد در انتخابات شفاف 2024 پیروز شود باید دست به اصلاحات اقتصادی ملموس بزند.
حمله روسیه به اوکراین چه نقشی در توافق ونزوئلا داشت؟
40 درصد گاز و 45 درصد نفت اروپا را روسیه تامین میکرد و حالا که روسیه از بازار انرژی کنار گذاشته شده است، باید به فکر منابع جایگزین بود. اگرچه تولید انبوه نفت ونزوئلا به زمان نیاز دارد، اما توافق این کشور با آمریکا میتواند چشمانداز خوبی برای بازار نفت داشته باشد. جنگ روسیه و اوکراین فرصتی ایجاد کرد تا ونزوئلا دست برتری در مذاکرات داشته باشد و از طرفی سیر مذاکرات دو کشور را تسریع کرد. مادورو ارتباط نزدیکی با روسیه دارد و تفکرات سوسیالیستی روسیه بهنحوی در ونزوئلا هم ریشه دوانده، اما این توافق نشان میدهد که ونزوئلا مستقل از روسیه تصمیم میگیرد. مادورو از فرصت توافق استفاده میکند و دیدگاه ایدئولوژیک را کنار گذاشته است. قرارداد نفتی ونزوئلا و آمریکا فعلا بهصورت موقت امضا شده است. یکی از دلایل امضای این قرارداد این است که مذاکرات آمریکا با عربستان برای افزایش تولید نفت به نتیجه نرسید. آمریکا از عربستان انتظار افزایش تولید نفت را داشت، اما این کشور به سیاست اوپکپلاس پایبند ماند و تولید نفت را افزایش نداد. به همین دلیل آمریکا بهسراغ سرمایهگذاری روی صنایع نفتی ونزوئلا رفت و به نظر میرسد که سرمایهگذاری شرکتهای نفتی آمریکا بر صنایع نفتی ونزوئلا ادامه دارد و این موضوع میتواند نفت ونزوئلا را دوباره به بازارهای جهانی بازگرداند.
برنده و بازنده این توافق چه کشورهایی هستند؟
نمیتوانیم بهطور قطعی بگوییم ایران بازنده این توافق است، چون همانطور که قبلا توضیح دادم جنس مناقشات ایران و آمریکا بسیار با ونزوئلا و آمریکا متفاوت است. آمریکا و غرب هیچوقت تهدیدی از سوی ونزوئلا احساس نمیکردند، اما این تهدید از سوی ایران برای غرب وجود دارد. اگرچه آمریکا مسائل حقوق بشری را بهعنوان نقطه اصلی مناقشه با ونزوئلا عنوان میکند، اما ونزوئلا هیچوقت در خارج از مرزهای خود تهدیدی برای آمریکاییها محسوب نمیشده است. مسئله این است که ونزوئلاییها هیچوقت بهدنبال صدور دیدگاه خود به خارج از مرزها نبودند، اما این توافق قطعا هم به نفع ونزوئلا و هم به نفع آمریکا است.
اگرچه ایران فرصت توافق را از دست داده و حالا به دنبال توافق است، اما باید قبول کنیم که نفت مسئله اصلی در مناقشات ایران و غرب نیست. اصلیترین موضوع این مناقشه احساس ناامنی از سمت ایران است. نفت فقط یکی از خواستههای غرب است و در مسئله ایران مهمترین موضوع برای غرب این است که تهدیدات از سمت ایران رفع شود.
بسیاری از تحلیلگران عقیده دارند فرصتهای فروش نفت در سالهای آینده بهشدت کمرنگ میشود و احتمال سقوط قیمت نفت زیاد است. کشورهای توسعهیافته در حال سرمایهگذاری روی انرژی تجدیدپذیر هستند و احتمالا دهه آینده نفت دیگر نقش مهمی در تجارت بینالملل نخواهد داشت. به نظر شما آیا فرصت صادرات نفت برای ایران از دست رفته است؟
چند ماه پیش توافق برجام روی میز بود و ایران میتوانست از این فرصت استفاده کند، اما نکرد و فرصت مناسب صادرات نفت به قیمتهای بالا را از دست داد. فرصت برای صادرات نفت کم است و کشورهای نفتخیز حوزه خلیجفارس این موضوع را خوب درک کردهاند. عربستان اعلام کرده که قصد دارد تا سال 2030 اقتصاد خود را از بلای اقتصاد نفتی رها و انرژی تجدیدپذیر را جایگزین سوخت فسیلی کند. این کشور قراردادی حدودا 200 میلیارد دلاری با شرکتهای ژاپنی برای تولید پنلهای خورشیدی امضا کرده است و سرمایه زیادی برای گذر از اقتصاد نفتی در اختیار دارد، اما ایران نهتنها در سالهای اخیر از فروش نفت محروم بود بلکه هیچ سرمایهگذاری و برنامهای برای گذر از اقتصاد نفتی ندارد.