دومینوی تعطیلی
پس از قطع گاز، دولت در گام بعدی نرخ خوراک پتروشیمیها را ۴۰ درصد افزایش داد
پس از قطع گاز، دولت در گام بعدی نرخ خوراک پتروشیمیها را 40 درصد افزایش داد
شرکتهای تولیدکننده متانول در بازار سرمایه روزهای سختی را سپری میکنند. این شرکتها از شرکتهای بزرگ صادرکننده و ارزآور کشور هستند. در حال حاضر به دلیل سرما و زمستان، با اقدامات سختگیرانه دولت مواجه و به دلیل نداشتن خوراک، با مشکل تولید برای بخش صادراتی روبهرو شدند. دولت در واقع این شرکتها را در خصوص صادرات در منگنه قرار داده است. از طرفی دیگر این شرکتها بهدلیل ارزآوری باید صادرات و تولید خود را افزایش دهند، اما درگیر شرایط پیچیدهای هستند. در این شرایط دولت پیشبینی کرده نرخ خوراک پتروشیمیها برای سال آینده 7 هزار تومان باشد که این عدد 40 درصد بیشتر از نرخ سال جاری است.
براساس بند الف تبصره 14 هدفمندی لایحه بودجه 1402، تمامی منابع قانون هدفمندی یارانهها به استثنای عوارض شهرداریها و دهیاریها، حق بیمه مشترکان گاز طبیعی و عوارض گازرسانی و حق بیمه منازل مسکونی در اجرای مواد (٢) و (٤) قانون تأسیس صندوق بیمه همگانی حوادث طبیعی، به میزان ۶۵۹ هزار و ۸۴۲ میلیارد تومان توسط شرکتهای تابعه وزارت نفت بابت دریافتی حاصل از فروش داخلی فرآوردههای نفتی، دریافتی حاصل از فروش صادراتی فرآوردههای نفتی، دریافتی حاصل از فروش داخلی گاز طبیعی با احتساب عوارض و مالیات ارزش افزوده و دریافتی حاصل از اصلاح نرخ خوراک پتروشیمیها (درسقف هفت هزار تومان به ازای هر متر مکعب) و اضافه شدن 10 واحد درصد بر نسبت نرخ سوخت صنایع به خوراک پتروشیمیها، به حساب سازمان هدفمندسازی یارانهها نزد خزانهداری کل کشور واریز میشود. تعیین این سقف درحالی است که با نرخ دلار 23000 تومانی هماکنون قیمت گاز صادراتی ایران بیش از 9 هزار تومان است. همچنین طبق بند الف تبصره 14، نرخ سوخت گاز صنایع با 10 درصد افزایش معادل 50 درصد نرخ خوراک گاز پتروشیمیها تعیین شده است.
یکی از مهمترین موضوعات در بازار سرمایه، پتروشیمیها و خوراک پتروشیمیهاست. در سال 1392 بسیاری از کارشناسان عامل ریزش بورس را به تعیین نرخ بالای خوراک پتروشیمی ارزیابی کردند و تاکید داشتند که برای تصمیمگیری در این خصوص، هیچ توجهی به بازار سرمایه و شرکتهای پتروشیمی ندارند. در بهمن 1392 مجلس نرخ خوراک پتروشیمی را از 8 سنت به 13 سنت رساند که سبب نارضایتی پتروشیمیها و سهامداران آنها شد و در آن زمان سبب افت شدیدی در بازار شده بود. همین وضعیت در حال حاضر نیز پیشبینی میشود چراکه شرایط شرکتهای پتروشیمی چندان مناسب نیست. در واقع، هر سال زمستان موضوع نرخ خوراک، متانول، گاز و پتروشیمیها موضوع داخل بورس است، اما این بار مسئله بسیار بغرنج است. چراکه هم صادرات، ارزآوری، بورس و تولید شرکتها، تحت تاثیر این رخدادها قرار گرفتهاند. از یک طرف، کاهش تامین خوراک گاز واحدهای پتروشیمی در زمستان امسال موجب افت شدید تولید شده است، از طرف دیگر پتروشیمیها مهمترین تامینکننده ارز کشور هستند و با توجه به مشکلاتی که برای این شرکتها درست میشود، مشکل تامین ارزی کشور نیز مطرح خواهد شد. علاوه بر این مسئله تامین متانول برای دیگر
شرکتها مطرح است. در کل میتوان گفت که چرخه معیوبی در زمستان امسال به حرکت درآمده که همانند دومینویی همه چیز را در وضعیت بدی قرار داده است.
تعطیلی واحدها یا کاهش تولید
برخی از واحدها تاکنون با بیانیه رسمی در بازار سرمایه اعلام کردند که تعطیل شدهاند. خبر ساده اما برای تولید تاسفبار است. واحد متانول پتروشیمی فنآوران به علت برودت هوا و قطعی گاز تعطیل شد. واحد متانول کامل از سرویس خارج شد، واحد اوره و آمونیاک نیز ۲۰ درصد کاهش ظرفیت دارد.
خبر بعدی اینکه پتروشیمی پردیس هم اعلام کرد، علاوه بر کاهش ظرفیت 80 درصدی فاز یک این مجتمع در روزهای اخیر، سرمای هوا و افت فشار گاز، سبب شده تا فاز دو و سه این مجتمع هم با کاهش ظرفیت 85 درصدی روبهرو شود و این کاهش ظرفیت تا اطلاع ثانوی ادامه خواهد داشت. این در حالی است که اکثر پتروشیمیهای اوره و متانولساز با کاهش شدید ظرفیت تولید روبهرو هستند، به این ترتیب نرخی برای اوره پتروشیمیهای پردیس، شیراز و کرمانشاه در هفته جاری توسط هلدینگ پارسیان اعلام نشده است. از سوی دیگر در بازار اوره، دامپینگ شرکتهای روسیه همچنان ادامه دارد و به این ترتیب اورهسازهای ایرانی قادر به فروش و صادرات اوره نیستند! و بازارهای خود را کموبیش از دست دادهاند.
در خصوص کاهش تولید و صادرات، علی حیدری از کارشناسان بازار سرمایه، معتقد است که این شرایط احتمالا تا اسفندماه امسال ادامه خواهد داشت و در چنین شرایطی نمیتوان امیدواری به ارزآوری و همچنین سودآوری بالای شرکتهای پتروشیمی داشت. نمونه سال 1392 نمونه خوبی است برای بازار سرمایه و نشاندهنده وزن شرکتهای پتروشیمی در بورس است. اما متاسفانه کسی عبرت نمیگیرد. فارغ از مسائل بورسی، دولت چگونه برنامهریزی درستی برای فصل سرما نکرده است؟ مگر دیگر کشورهای دنیا زمستان ندارند؟ چطور کشورهایی که تولید گاز ندارند و واردکننده هستند میتوانند مدیریت کرده و زمستان را با بحران کمتری سپری کنند، اما کشور ما با وجود تولیدکننده بودن، با مشکل تامین گاز مواجه است؟ این نشاندهنده غافلگیری یا حوادث غیرمترقبه نیست، تنها ایراد در مدیریت است. بورس دماسنج اقتصاد ایران است. وقتی شرکتهای پتروشیمی در بورس با افت قیمت سهام مواجه هستند، یعنی قطعا در صنعت خود با بحرانی دستوپنجه نرم میکنند.
داستان متانول چیست و چرا مهم است؟
بهدلیل اینکه شرکتهای پتروشیمی ارزآورترین شرکت ایرانی هستند، باید وضعیت کالای تولیدی آنها را خوب شناخت تا به اهمیت آنها پی برد. متانول پرکاربردترین محصول پتروشیمی است که از ترکیب متان و اکسیژن به دست میآید. بیش از 30 درصد متانول تولیدی در دنیا برای تولید فرمالدهید استفاده میشود. اختلاط با بنزین برای کاهش آلایندگی آن، صنعت پلاستیک، تولید حلال، تولید رنگ، تولید ضدیخ همگی از کاربردهای متانول محسوب میشوند. در ایران به دلیل در دسترس بودن منابع گازی فراوان و ارزان، متانول را از گاز طبیعی به دست میآورند، اما در برخی کشورها نظیر چین، متانول را از زغال سنگ تولید میکنند. در این روش از لحاظ نسبت خوراک و محصول، به ازای هر 1/6تن زغال مصرفی، یک تن متانول تولید میشود. همچنین دیمتیلاتر از مشتقات متانول است که به جای CFCها در افشانههای آتروسل بهعنوان پیشرانه استفاده میشود. براساس برخی از آمارها، ظرفیت تولید سالانه متانول در ایران نزدیک به 12 میلیون تن است که 80 درصد این ظرفیت تولید میشود. از این رقم 700 هزار تن در کشور مصرف و بقیه صادر میشود که 39 درصد از تجارت جهانی متانول را تشکیل داده است. پس از افتتاح
تمام طرحهای متانولی کشور، ظرفیت به ٢۴ میلیون تن در سال خواهد رسید.
روند تولید و صادرات متانول در ایران براساس آمارهای بینالمللی روند رو به رشدی را از سال 2004 آغاز کرده که با نوساناتی که داشته همچنان شرایط خوبی را در سطح جهانی داراست. هرچند که در فصل سرما همواره کاهشی بودهاست.
سهم ایران در خاورمیانه
طبق آمار موجود منتشرشده توسط موسسه MMSA،درسال 2021،ظرفيت اسمي توليد متانول جهان بالغ بر 6/160ميليون تن بوده است. توليد و مصرف جهاني متانول بالغ بر 5/106ميليون تن و تجارت جهاني آن حدود 5/30ميليون تن است. ظرفيت توليد متانول ايران 12ميليون تن است كه 4/7درصد كل ظرفيت اسمي و 3/11درصد توليد و 3/39درصد تجارت متانول جهان را پوشش ميدهد. اما در بین کشورهای منطقه، بدون تردید بالاترین سهم تولید متانول را داراست. اما این سهم در حال کاهش است. سهم تولید متانول ایران در خاورمیانه 43 درصد است. بهترتیب عربستان (38 درصد)، عمان (13 درصد) و قطر (3 درصد) در رتبههای بعدی قرار دارند. قیمت فروش متانول بهعنوان یک محصول صادراتی برمبنای قیمت جهانی (عمدتا CFR چین و هند) و قیمت فروش محصولات داخلی در بورس انرژی و برپایه نرخ اعلامی صنایع پاییندستی پتروشیمی تعیین میشود.
شرکتهای متانولساز در ایران
در ایران سه شرکت بزرگ بورسی متانولساز وجود دارد. پتروشیمی زاگرس، خارک و فنآوران سه شرکت بزرگی هستند که متاتول تولید و صادر میکنند. پتروشیمی زاگرس، بزرگترین متانولساز کشور و رده اول تولید (حتی پس از راهاندازی طرحهای توسعه متانول) را دارد، که حدود 40 درصد از متانول ایران و 10 درصد از تجارت جهانی متانول را به خود اختصاص داده است. زاگرس 96 درصد از محصول متانول خود را صادر میکند و چهار درصد فروش داخلی دارد. مقاصد صادراتی مهم این شرکت، چین 85 درصد و هند 15 درصد هستند. ظرفیت اسمی تولید متانول زاگرس سه میلیون و 300 هزار تن در سال است و خوراک آن از منطقه پارس جنوبی و پتروشیمی مبین تامین میشود. نرخ فروش صادراتی شرکت بر مبنای CFR چین است و نرخ فروش داخلی بر مبنای 95درصد قیمت فوب خلیج فارس(حدود 80 درصد نرخ صادراتی) است.
پتروشیمی خارک، خوراک این شرکت متانولی، گاز ترش است که از منطقه چاههای فلات قاره تامین میشود. به دلیل سنگین بودن گاز خوراک دریافتی این پتروشیمی متانولی (80 درصد متانول)، 305 هزار تن در سال تولید LPG (پروپان، بوتان)، پنتان (مصارفی جهت تهیه الفین و سوخت) و 170 هزارتن گوگرد نیز در سبد محصولات این شرکت قرار دارد و نیمی از درآمد این شرکت از محل فروش این میعانات گازی محقق میشود. گاز ترش به علت غیرقابل حمل بودن آن و نبود تقاضای فعال در گروه خوراکهای کمتقاضا قرار میگیرد. 100 درصد از فروش این شرکت صادراتی (به کشورهای چین، هند و پاکستان) است. پتروشیمی خارک از جمله قدیمیترین پتروشیمیهای ایران است که برخلاف دیگر پتروشیمیها به دلیل مستقل بودن، تمامی فرایندهای تولید را به تنهایی انجام میدهند و با دریافت خوراک ترش و دارا بودن یوتیلیتیهای مورد نیاز در خود مجتمع را داراست. محصولات عمده تولیدی شرکت در حال حاضر پروپان، بوتان، پنتان، متانول و گوگرد است که عمده فروش شرکت از بخش متانول تامین میشود.
پتروشیمی فنآوران، براساس صورتهای مالی شرکت، سالانه یک میلیون تن متانول تولید میکند و اغلب آن را صادر میکند و شرکتی است که از سال 1383 تولید متانول را آغاز کرد و در منطقه ماهشهر (بندرامام) قرار گرفته است. 80 درصد از محصولات این شرکت به مقاصد چین و هند صادر میشود. اسید استیک (150 هزار تن در سال) و منواکسیدکربن (140 هزار تن در سال) نیز از محصولات تولیدی این پتروشیمی بهحساب میآیند. منواکسیدکربن برای تولید اسید استیک استفاده میشود که این محصول نیز جهت تولید وینیل استات منومر، خالصسازی اسید ترفتالیک، بهعنوان حلال و... کاربرد دارد. نرخ اسید استیک بهطور میانگین 38/1برابر نرخ متانول است و برای هرتن تولید اسید استیک 550 کیلوگرم متانول مورد نیاز است.
وضعیت فروش
پتروشیمی فناوران در سال 1399، 910 هزار تن فروش داشته ولی در سال 1400 با کاهش 9درصدی به 824 هزار تن رسید.
شخارک در سال 1400 نیز در مقایسه با سال 1399 به میزان 14درصد کاهش داشته است.
میزان فروش متانول «زاگرس» در سال 1400 با کاهش 19درصدی مواجه شد.
میزان فروش «شفن» در سال 1400، 88درصد متانول تولیدی خود را به فروش رساند، درحالیکه «زاگرس» 97درصد متانول تولیدی و «شخارک» 92درصد متانول تولیدی خود را در بازار عرضه کرده است.
فروش صادراتی
فروش صادراتی متانول در شفن در سال 1400 حدود، 607هزار و 771تن بوده که در مقایسه با سال 1399، 10درصد کاهش 10 درصدی داشت. «شفن» 73درصد محصول متانول فروشی خود را در سال 1400 به مشتریان خارجی صادر کرده است.
زاگرس در سال 1400 در مقایسه با 1399 با کاهش 21درصدی صادرات مواجه بود درحالیکه «زاگرس» 92درصد محصول متانول را در سال گذشته صادر کرده است.
فروش صادراتی متانول «شخارک» نیز که تمام محصول خود را در بازارهای جهانی عرضه میکند، به میزان 14درصد کاهش یافته است. در این میان «شخارک» با صادرات تمام محصولات خود به مشتریان خارجی بهترین عملکرد صادراتی را در میان تمامی شرکتهای بررسی شده در این گزارش به دست آورده است.
وضعیت تولید و فروش برای بخش داخلی صادراتی گواه بودن نوسان در تولید شرکتهاست. برخلاف تولید و فروش داخلی در بخش صادرات شاهد کاهش در ماههای پایانی پائیز نسبت به تابستان هستیم. در واقع هرچه سرمای زمستان بیشتر میشود، شاهد افت بیشتر تولید صادراتی هستیم که سیاست دولت بر این است که به دلیل مصرف گاز، وضعیت تولید و صادرات را کمی سختگیرانهتر کرده است. این شرایط سبب شناسایی سود کمتر در آذرماه و گزارش 9ماهه شرکتهای پتروشیمیهای زاگرس، خارک و فناوران میشود.
صادرات پتروشیمی
ایران در یکسال منتهی به دیماه 1401 حدود 11 میلیارد دلار محصولات اصلی پتروشیمی صادر کرده که حدود 50 درصد به چین، 11 درصد به هند، 10 درصد به ترکیه. برای درک بهتر وضعیت صادرات و شرایط پتروشیمی باید گفت که آخرین آمار گمرک در انتهای 8 ماهه 1401 به شرح زیر است:
کل تجارت خارجی 5/69میلیارد دلار بوده که صادرات غیرنفتی 32 میلیارد و 368 میلیون دلار و واردات 37 میلیارد و 116 میلیون دلار بود. مهمترین اقلام وارداتی: ذرت دامی، برنج، گندم، دانه سویا، روغن دانه آفتابگردان، گوشی تلفن همراه، کنجاله و شکر تصفیهنشده و مهمترین اقلام صادراتی غیرنفتی: پروپان مایع شده، متانول، بوتان مایع شده، پلی اتیلن، قیر نفت، اوره، گاز طبیعی مایع شده، شمش از آهن و فولاد و روغنهای سبک. بنابراین متانول یا بهصورت مستقیم بر حجم صاردات تاثیر دارد و یا بهعنوان خوراک پتروشیمی عاملی برای افزایش یا کاهش صادرات است.
بحران متانول و گاز در ایران
در مقایسه با اوره، تولیدکنندگان متانول، نزدیک به دو برابر گاز خوراک بیشتری مصرف میکنند. با این حال، با وجود رشد شدید قیمت گاز در هابهای اروپایی، قیمت متانول تغییر چندانی نکرده است (شاید به دلیل افزایش تولید قابل توجه ۷ میلیون تنی ایران در دو سال گذشته) و همین موضوع، سود هر تن متانول را بهشدت تهدید میکند. این در حالی است که قیمت اوره نسبت به میانگین بلندمدت، بهمیزان قابل توجهی بالاتر است و در صورتیکه تولیدکنندگان ایرانی کمی به قیمتهای جهانی نزدیکتر شوند، میتوانند رشد هزینههای گاز را بهراحتی جبران کنند. در شرایط فعلی، بهنظر میرسد سرمایهگذاری در صنعت اوره، حاشیه سود مطمئنتری نسبت به صنعت متانول داشته باشد. سال قبل در روزهای سرد سال، کشور با 150 میلیون متر مکعب ناترازی گازی مواجه و با قطع گاز تولیدکنندگان پتروشیمی و نیروگاهی، این ناترازی سپری شد. ازآنجاکه به تولید گاز ما در سال جاری عددی اضافه نشده است و مصرف گاز هم نزدیک به 10 درصد افزایش یافته است، امسال حداقل 200میلیون مترمکعب کسری گاز در اوج سرما خواهیم داشت. تولید نزدیک به 13 میلیون تن متانول و 9 میلیون تن اوره و 30 میلیون تن فولاد، روزانه به حدود 100 میلیون مترمکعب گاز نیاز دارد و این بنگاهها کاندیدای اصلی قطعی گاز در شرایط سرما محسوب میشوند. تحلیلگران باید قطعی یکماهه گاز برای صنایع اوره، متانول و فولاد را تا اطلاع ثانوی در محاسبات خود در نظر بگیرند.
پیشنهاداتی برای رفع مشکلات متانول
کارشناسان و فعالان صنعت پتروشیمی همواره نسبت به تصمیمات خلقالساعه به دولت هشدار میدهند، اما هرگز این هشدارها جدی گرفته نشده است چراکه وضعیت این صنعت همچنان مانند قدیم بوده و در بر همان پاشنه قدیم میچرخد. یکی از پیشنهاداتی که چندی پیش، حسینی، رئیس هیئتمدیره اتحادیه صادرکنندگان فرآوردههای نفتی مطرح کرد، عبارت بود از: «احتساب قیمت سوخت متانولسازها به قیمت سایر صنایع (١٠ درصد قیمت خوراک پتروشیمی)، فروش ارز حاصل از صادرات به قیمت آزاد و پرداخت خسارت قطعی برق و گاز شرکتها توسط دولت» اما دولت به هیچیک از این پیشنهادات توجهی نکرد.
سازمان بورس نیز پیشنهاد داده است که بازار سرمایه بستر خوبی برای قیمتگذاری و برنامهریزی است. بورس انرژی و بورس کالا فضای مناسبی برای این کار هستند، اما وزارت نفت، صمت و رفاه که بعضا سهامدار عمده شرکتهای نفتی، شیمیایی و پتروشیمی هستند، چندان رغبتی برای حضور در بورس ندارند. نکته عجیبتر اینکه شفافیت یکی از عوامل فراری شدن شرکتهای پتروشیمی از بورس است.
بورس انرژی
در واقع، یکی از ارکانی که میتواند به بازار متانول و بقیه بازارها سروسامان دهد، بورس انرژی است. بورس انرژی از سال 92 و 93 عرضه متانول را شروع کرده و در دو بازار بینالمللی و داخلی اقداماتی انجام داد، اما با وجود گذشت یکدهه هنوز هیچ اتفاقی در بازار نیفتاده است و هنوز متانول در بورس انرژی هیچ جایگاهی ندارد.
مدیرعامل بورس انرژی به خبرنگار هممیهن اعلام کرد که برای کنترل بازار متانول و دیگر موارد، پیشنهاد راهاندازی تابلوی معاملات گاز در بورس و خرید پتروشیمی براساس رقابت را مطرح کردهایم. او در خصوص عدم استقبال شرکتهای پتروشیمی برای عرضه در بورس انرژی تاکید دارد که الزامات قانونی در این زمینه وجود نداشته و صادرکنندهها علاقهای به عرضه محصول در بورس انرژی ندارند. نگرانی اصلی آنها مشتریان آنهاست. اما در مجموع در بقیه مواقع سال، عرضه متانول بیشتر از تقاضای آن است، اما در شرایط فعلی به دلیل قطعی گاز و ممنوعیت تولید متانول، عرضه آن کم شده و تقاضا بالا رفته است و ممکن است بر صادرات نیز تاثیر منفی بگذارد.
وضعیت سهام شرکتهای پتروشیمی در شرایط پرنوسانی قرار دارد، به دلیل خبرهای ضدونقیضی که پیرامون شرکتهای پتروشیمی منتشر میشود، سهام شرکتها پرنوسان هستند.