سقو ط و ثبات نظام بانکی
برندگان امسال نوبل اقتصاد چه اندیشهها و پژوهشهایی داشتهاند؟
برندگان امسال نوبل اقتصاد چه اندیشهها و پژوهشهایی داشتهاند؟
«یکی از درسهای زندگی من این است که هرگز نمیدانی که قرار است چه اتفاقی بیفتد.» این توصیه بنبرنانکه یکی از برندگان جایزه نوبل امسال اقتصاد به اقتصاددانان جوان است.
علاوه بر بنبرنانکه، دو اقتصاددان دیگر یعنی داگلاس دیمند 68ساله و فیلیپ دیبویگ 67ساله امسال برنده جایزه نوبل اقتصاد شدند. هر سه این اقتصاددانان بر روی مدلی کار کردهاند که در سالهای ۱۹۸۳ و ۱۹۸۴ روی مقرراتگذاری بازارهای مالی، توسعه بانکها و کارکرد بانکها در مواجهه با بحرانهای اقتصادی اتفاق افتاده است. تحقیقات و یافتههای هر سه برنده امسال جایزه نوبل اقتصاد از جنبههای مختلف نشان میدهد که چگونه بانکها میتوانند در مقابل بحرانها، ورشکستگی و آسیبپذیری ایمنتر شوند و ریسک آنها کمتر شود.
این یافتهها که همگی براساس دادههای دنیای واقعی بانکها بهدست آمده، در واقع همگی برگرفته از درسهایی از بحرانهای مالی مختلف از جمله بحران مالی 2008 است که طی آن سرمایه بانکها ذوب شد، اما در نهایت آنها نتیجه گرفتند که با مدلهایی که در دوران بحران اجرایی شد، در سال 2020 و همزمان با پاندمی کرونا رشد بازار بانکها صورت گرفت.
کمیته نوبل امیدوار است که نتایج این تحقیقات بتواند برای بحرانهای احتمالی بعدی و شرایط کنونی اقتصاد جهانی موضوعیت پیدا کند. بهخصوص آنکه پس از رشد تورم در اقتصادهای جهانی، بانکهای مرکزی در سراسر دنیا، به صورت هماهنگ تصمیم به افزایش نرخ بهره برای مقابله با انفجار تورمی گرفتهاند؛ تورمی که در صورت تداوم میتواند بازارها را به لرزه دربیاورد و باعث فروپاشی در بخشی از سیستم مالی جهانی شود.
هشدار به تکرار چنین اتفاقی بهخصوص پس از آنکه صندوقهای بازنشستگی در بریتانیا به دنبال افزایش نرخ بهره اوراق قرضه دولتی تحت فشار قرار گرفتهاند، بیش از پیش اهمیت پیدا میکند. هرچند دولت انگلیس ناچار به مداخله سریع برای جلوگیری از سقوط صندوقهای بازنشستگی شده است،
اما بانک مرکزی بریتانیا اعلام کرده این صندوقها با بیش از یک تریلیون پوند سرمایهگذاری در خطر سقوط قرار دارند.
مدل برنانکه چطور اقتصاد آمریکا را نجات داد؟
بنبرنانکه که درحال حاضر یکی از اعضای برجسته نهاد بروکینگز که یک موسسه پژوهشی think tank است، در طول سالهای ۲۰۰۶ تا ۲۰۱۴ رهبری بانک مرکزی آمریکا را در دوران بحران اقتصاد جهانی برعهده داشت. او همچنین در سال ۲۰۰۹ به خاطر بحران مالی دهه ۲۰۰۰ به عنوان شخصیت سال انتخاب شد.
در بحبوحه بحران مالی 2008 آمریکا که دامنه آن بهسرعت در همه جهان گسترش یافت، تصمیم او و همکارانش در فدرالرزرو برای کاهش نرخ بهره باعث شد که آمریکا رکود بزرگ 1930 را دوباره تجربه نکند. هرچند که برنانکه در آن زمان بهدلیل اقدام به خرید گسترده اوراق قرضه دولتی در معرض انتقادات فراوانی قرار گرفت و منتقدانش مدام هشدار میدادند که خرید این اوراق، دارایی مخرب است که میتواند عواقب سنگینی در پی داشته باشد، با این حال تصمیم او به تجربه موفقی تبدیل شد.
برنانکه درباره مقالهاش که برنده جایزه نوبل امسال اقتصاد شده، میگوید: «در این پژوهش به این سوالات اساسی پاسخ داده است که اگر بانکها سقوط کنند یا آسیب زیادی ببینند، آیا میتوان بدون بانکها اقتصاد را مدیریت کرد؟ آیا بانکها تا این میزان بیثبات هستند؟ آیا عواقب بحرانهای بانکی میتواند بلندمدت باشد؟ اگر بانکها ورشکست شوند، چرا نمیتوان بلافاصله بانکهای جدید ایجاد کرد تا اقتصاد سریعا روی پای خود بایستد؟»
او که پژوهش خود را بر مبنای رکود بزرگ جهانی 1930 بنیان نهاده، به این نتیجه میرسد که کمک دولتها میتواند از تشدید بحران مالی و طولانیتر شدن آن جلوگیری کند.
برنانکه تاکید میکند که او و همکارانش در زمان بحران مالی سالهای 2008 و 2009 تلاش کردند که از یک فروپاشی مالی جلوگیری کنند. وقتی که بازار مسکن در آمریکا دچار رکود شد و وامگیرندگان از پرداخت وامهای خود عقب افتادند، این وامهای پرریسک باعث ورشکستگی بانکها و موسسات مالی زیادی شد. آن زمان، برنانکه با تنظیم برنامههای اضطراری برای جلوگیری از فروپاشی بازارها با اختیاراتی که از وزارت خزانهداری آمریکا گرفت، کمک مالی به پرتفوی بانکها و شرکتهای بیمه ارائه کرد. او نرخ بهره را به صفر رساند و با در پیشگرفتن سیاست تسهیل مقداری، چهار تریلیون دلار اوراق قرضه را به منظور تحریک اقتصاد خریداری کرد.
او میگوید: «این رکود یک نمونه از آسیبپذیری اقتصادها بود که چطور ورشکستگی بانکها میتواند برای اقتصادها مضر باشد.» او روایت میکند که آن زمان فدرالرزرو و وزارت خزانهداری آمریکا اجازه دادند که بانک لمن برادرز ورشکست شود چون این تنها گزینه باقیمانده بود. هرچند که برخی از منتقدان میگفتند که این بانک سرمایهگذاری باید و میتوانست نجات پیدا کند، زیرا اثرات این ورشکستگی باعث شد رکود را در سراسر دنیا گسترده کند، با این حال دخالت یک نهاد واسطهای توانست جلوی این بحران را بگیرد. نهادی که با انتقال ریسکهای ذاتی به آن، تضاد بین تقاضای سپردهگذار و وامگیرنده را کاهش داد.
مدل اجتماعی دیمند و دیبویگ
علاوه بر برنانکه، دو اقتصاددان دیگر یعنی داگلاس دیمند 68ساله و فیلیپ دیبویگ 67ساله دیگر برندگان جایزه نوبل امسال اقتصاد هستند. این دو اقتصاددان مدلی را طراحی کردهاند که براساس آن پویایی بانکی و بحرانهای مالی را توأمان توضیح میدهد. مدل آنها به بررسی پیوند بین پساندازکنندگان و وامگیرندگان میپردازد. بررسیهای این دو برنده نوبل اقتصاد نشان میدهد که چگونه بانکها در یک تضاد ذاتی بین کسانی که مازاد پول نقد دارند و آنها که پول نقد احتیاج دارند، قرار گرفته است. بانکها با عمل به عنوان یک واسطه، پساندازهای افراد متعدد را جمعآوری میکنند و به آنها اجازه میدهند خواستههای پساندازکنندگان برای دسترسی آسان به سپردههایشان را برآورده کنند و در عین حال وامهای بلندمدت به مشاغل و خریداران ملک ارائه میکنند.
دیموند که استاد دنشگاه شیکاگو است، میگوید: «همین امروز این مدل کارکرد دارد. در ابتدای سال جاری شاهد بودیم که مردم برای دریافت سپردههای خود به یک بانک محلی در چین هجوم بردند و ما شاهد یک هراس بانکی بودیم. در واقع این پدیده زمانی رخ میدهد که همه پساندازکنندهها بخواهند یکباره پول خود را برداشت کنند و این موجب سقوط بانک میشود.»
تئوری دیمند و دیبویگ نشان میدهد که بانکها باید راهحلهای بهینه برای حل این مشکل ارائه کنند. بانکها میتوانند به وسیله یک واسطه که وثیقه پساندازکننده را میپذیرد، این تضاد را بردارند. در عین حال که بانک در شرایط بالارفتن درخواست برای دریافت سپردهها، اجازه میدهد که سپردهگذار به پول خود دسترسی داشته باشد، به وامگیرنده هم اطمینان میدهد که وام خود را طبق شرایط قبلی بازپرداخت کند. در واقع این نهاد واسطه با ارائه شدن بیمه سپردهها توسط دولت که از پساندازکنندگان در برابر چنین ضررهایی محافظت میکند و کمک گرفتن بانک مرکزی به عنوان آخرین راهحل، از وقوع نتیجه وحشتناک جلوگیری میکند.
این دو پژوهشگر همچنین در تحقیقات خود نشان دادند که تضاد این دو فعالیت بانکی (درخواست سپردهگذار برای دسترسی سریع به سپرده خود در شرایط اضطرار و پرداخت اقساط وام توسط وامگیرنده طبق قرارداد) میتواند بانکها را در مقابل شایعه سقوط قریبالوقوع آسیبپذیر کند.
داگلاس دیمند همچنین در تحقیقات خود نشان داد که بانکها میتوانند پیوند اجتماعی مهمی با مردم ایجاد کنند، زیرا بانکها واسط بین تعداد زیادی از سپردهگذاران و وامگیرندگان هستند
و لازم است که بانکها وامگیرندگان خوشنام و با اعتبار را تشخیص بدهند و مطمئن باشند که وامهایی که پرداخت میکنند در سرمایهگذاریهای سودمند هزینه شود.
فیلیپ دیبویگ، دیگر برنده نوبل اقتصاد امسال که استاد دانشگاه واشنگتن در سنت لوئیس است، در پژوهش خود به یک مدل نظری رسیده که براساس آن نشان میدهد چگونه بانکها در برابر شایعات آسیبپذیر میشوند. این تئوری که بر مبنای بانکداری مدرن استوار است، به بررسی تضاد رفتاری بین سپردهگذاران کوتاهمدت و وامگیرندگان بلندمدت پرداخته و به نقش شایعات و میزان اثرگذاری آن بر حیات بانکها متمرکز شده است.
دیمند و دیبویگ هر دو تحقیقات خود را در سال 1983 درباره انتقال ریسکهای ذاتی و فرآیندی بانکها انجام دادهاند. آنها نشان دادند که در زمانهای بحران حتی یک بانک سالم و سودده هم میتواند در برابر شایعات آسیبپذیر باشد و به ورطه ورشکستگی بیفتد.
نظرات داوری کمیته نوبل
براساس اعلام کمیته اعطای جایزه نوبل، تحقیقات برنانکه نشان میدهد چگونه اداره نامناسب بانکها در سال ۱۹۲۹، از یک رکود عادی تبدیل به بزرگترین بحران اقتصادی تاریخ اقتصاد جهان شد. درواقع برنانکه نشان داد ورشکستگی بانکها نهتنها ناشی از رکود نیست، بلکه باعث طولانیتر و عمیقتر شدن رکود میشود.
براساس نظر کمیته نوبل، نتایج پژوهشهای این
سه نفر بیانگر آن است که برای اولین بار بعد از سال 1980 نقش بانکها در بهبود بحرانهای مالی تغییر کرده است. بهطوریکه این تجربه حتی در دوران همهگیری کرونا ارزشمند شد.
کمیته نوبل تصریح کرد که تحقیقات این اقتصاددان نشان میدهد در صورت وقوع اتفاقات خاص و ایجاد انتظارات و هزینههای غیرمنتظره، چطور میتوان بانکها را از سقوط نجات داد و چرا باید بانکها را شفاف کنیم تا مانع از آسیبپذیری آنها در مواقع بحرانهای اقتصادی شویم و مهمتر اینکه چگونه سقوط بانکها میتواند بحرانهای مالی جهانی را تشدید کند.
تحقیقات امروز، چراغی برای آینده
مارک گرترلر اقتصاددان دانشگاه نیویورک درباره نتیجه داوری کمیته نوبل و انتخاب برندگان نوبل اقتصاد به نیویورکتایمز گفته است: «برندگان نوبل امسال را به خاطر تلاش فوقالعاده در اثبات روابط بانکی در بحران مالی سالهای 2008 و 2009 بسیار مرتبط میدانم؛ موضوعی که به شرایط امروز و تصمیم بانکهای مرکزی دنیا برای افزایش نرخ بهره ارتباط دارد و باعث استرس در بازارهای مالی شده است.»
پیش از کنفرانس مطبوعاتی برای اعلام اسامی برندگان نوبل امسال از دیموند پرسیده شد که افزایش نرخ بهره و پیشبینی کاهش نرخ رشد اقتصادی، هشداری برای بانکها و موسسات مالی خواهد بود یا خیر؟ دیموند در پاسخ به این سوال گفت که بحرانهای مالی به شیوهای که من و دیبویگ درباره آن فکر میکنیم، زمانی بدتر میشوند که مردم اعتمادشان را نسبت به سیستم بانکی از دست بدهند و این شرایط دقیقا بستگی به این دارد که آنها درباره سودآور بودن سرمایهگذاری در بانکها چطور فکر میکنند. بنابراین در دورههایی که اتفاقهای غیرمنتظره میافتد، شبیه امروز که نرخ بهره به سرعت در سراسر دنیا در حال رشد است، مردم متعجب میشوند و این موضوع میتواند منجر به ترس از شبکه بانکی شود.
دیموند با اشاره به بحران صندوقهای بازنشستگی در بریتانیا میگوید: «آنچه که در بازار بیمه بریتانیا اتفاق افتاد، نمونه این بحران میتواند باشد. بنابراین من فکر میکنم که بهترین توصیه در این شرایط اطمینان دادن به سپردهگذاران است که سیستم بانک سالم باقی میماند.»
او در پاسخ به سوالی درباره پیشبینیاش از احتمال وقوع بحران مالی دیگر در جهان هم گفت: «من فکر میکنم که اقتصاد جهان نسبت به سال 2008 آمادهتر است و سیستمهای نظارتی، آسیبپذیری کمتری دارند. ضمن اینکه بخش بانکی بسیار محکمتر شده است، ارزش خالص بیشتر و مدیریت ریسک خوبی دارد هرچند آسیبپذیری مالی میتواند در همه جا باعث فرار، جابهجایی و بحران شود اما نه در بانکهای تجاری.»
بن برنانکه هم به کمیته نوبل درباره وضعیت کنونی اقتصاد ایالات متحده گفت: «ما مطمئن نیستیم که از شرایط امروز به سختی 14 سال گذشته باشد. اما من فکر میکنم باید نسبت به هزینهای که برای مدیریت نرخ تورم گرفته میشود، توجه ویژه شود.»
داگلاس دیمند هم در گفتوگو با کمیته نوبل در پاسخ به این پرسش که براساس تئوریای که کار کردهاید، آیا فکر میکنید که حالا شرایط جهان بهتر از زمانی خواهد بود که شما روی مدل بحران بانکی کار میکردید؟ و اینکه آیا ما در جای
بهتری نسبت به قبل قرار گرفتهایم؟ گفت: «پیشبینی درباره آینده سخت است، اما براساس این تئوری میتوانم بگویم که امروز هم در شرایط سختی قرار گرفتهایم. من نگران تورم، بدهی دولتها و هزینههای کلان اقتصادها هستم.»
او اضافه کرد: «باید توجه داشت که بحرانهای مالی قابل پیشبینی نیستند و اگر مردم میتوانستند آنها را پیشبینی کنند در آنصورت به قراردادهایی که امروز در آن قرار دارند، هرگز وارد نمیشدند.»
سوابق تحقیق
نکات مهم تحقیقات نوبلیستهای اقتصاد
سابقه تحقیق به سال 1980 بر میگردد و بر نقش بانکها در اقتصاد بهویژه در بحرانهای مالی تمرکز دارد. بن برنانکه کسی که جایزه نوبل اقتصاد را گرفته، نقش سقوط بانکها در بحران مالی 1930 را بررسی کرده است. دیمند و دیبویگ هم یک مدل نظری طراحی کردهاند که توضیح میدهند چطور بانکها میتوانند با استفاده از نهادهای واسطهای نقدشوندگی را برای سپردهگذاران از طریق انتقال سررسید ایجاد کنند.
میزان اهمیت تحقیقات برندگان
شناخت سیستم بانکی: این تحقیقات به بانکداری مدرن کمک میکند که جنبههای اساسی نظام بانکی مانند نقش بانکها در جامعه، مکانیسم عملکرد آنها، آسیبپذیری در مقابل سقوط و مقابله با ورشکستگی و ... را بشناسند.
مقررات بانکی: در این پژوهش، افزایش بینش نسبت به آسیبپذیری سیستم بانکی و چارچوب مقررات بانکداری مدرن پایهگذاری شده است.
جلوگیری از بحران مالی: تحقیقات این سه برنده نوبل نشان میدهد برخی شرایط سخت برای سیاستگذاری اقتصادی که در بحران سال 2008 ایجاد شد، از بین رفته و نتایج آن در همهگیری کرونا در سال 2020 خود را نشان داد و این اطمینان را میدهد که بحرانهای بعدی به یک رکود جدید تبدیل نشود.
بن برنانکه: او در سال 1983 مقالهای منتشر کرد که به دلایل رکود در سال 1930 میپردازد، تا پیش از مقاله برنانکه، ورشکستگی بانکی پیامد بحران مالی تلقی میشد، اما او ثابت کرد دقیقا برعکس است و ورشکستگی بانکها دلیل بحرانهای مالی است.
داگلاس دبلیو دیموند و فیلیپ اچ دیبویگ: آنها یک مقاله تحقیقاتی در سال 1983 منتشر کردند که در آن سعی کردند با پرداختن به تضاد اساسی بین نیازهای پسانداز و سرمایهگذاران، عملکرد بانکها را توضیح دهند. آنها توضیح دادند که بانکها میتوانند این تعارض را از طریق فرآیند تحول سررسید حل کنند.
رکود بزرگ اقتصادی 1930
رکود بزرگ اقتصادی که در سراسر جهان بین سالهای 1929 و 1939 بهوقوع پیوست از کاهش سهام در ایالات متحده آغاز شد. در سالهای یادشده، تولید ناخالص داخلی در سراسر جهان حدود 15درصد کاهش یافت. این بحران بزرگ، اثرات مخربی در کشورهای ثروتمند و فقیر بر جای گذاشت که میتوان به کاهش درآمد افراد، افزایش قیمتها، کاهش درآمدهای مالیاتی و... اشاره کرد. تجارت بینالمللی بیش از 50درصد کاهش یافت و نرخ بیکاری در آمریکا به 23درصد رسید. نرخ بیکاری در برخی کشورها حتی به 33 درصد هم افزایش یافت.
بسیاری از شهرهای صنعتی در جهان آسیب بزرگی دیدند به خصوص شهرهایی که به صنایع سنگین وابسته بودند. ساختوساز در بسیاری از شهرها عملا متوقف شد و کشاورزی حدود 60 درصد آسیب دید.