الگوی تمامقدِ اخلاقی
به مناسبت میلاد باسعادت پیامبر اسلام(ص)
به مناسبت میلاد باسعادت پیامبر اسلام(ص)
مصطفی سلیمانی
نویسنده
پیامبر اکرم(ص) بهمنظور از میان بردن رذیلتها و پرورش فضیلتهای اخلاقی، با برخی روشها به آموزش اصول و مبانی اخلاقی پرداختهاند و بهاینترتیب، برای تربیت اخلاقی متربیان خود حرکت کردهاند. تمامی این اصول بر مبنای باورمندی به خدای متعال شکل گرفتهاند؛ بنابراین، ماهیتی توحیدی دارند، در نتیجه اصلاح حیات دنیوی و اخروی انسان، فقط در سایه اصلاح رابطه او با خدا و بهعبارتی، اصلاح اصول اخلاقی اوست که صورت میپذیرد. و از همینجاست که چرایی این گفتار از پیامبر(ص) که فرموده است: «من مبعوث شدم تا اخلاق نیکو را تکمیل کنم» آشکار میشود. تحقق اخلاق نیکو، همان اصلاح رابطه انسان با خدا و به منزله دمیده شدن روح حیات در زندگی دنیوی و اخروی آدمی است.
در سیره پیامبر(ص)، عقل و وحی مکمل یکدیگرند و هر دو میتوانند در تشخیص ارزشها و فضائل اخلاقی و شناخت رذائل به انسان کمک کنند. در این میان، آنچه که مهم است این است که نه عقل، و نه وحی، هیچکدام بهتنهایی بنا نیست راه حق از راه باطل را بشناسند و تنها با همراهی عقل و در شاگردی مکتب پیامبر(ص) (بهعنوان شرع) است که میتوان به این سعادت دست یافت. عقل و وحی در واقع، همان دو حجتِ ظاهر و باطن هستند که هیچکدام نمیتوانند مستقل از دیگری در خدمت بشر قرار بگیرند و راه سعادت را به او نشان بدهند.
عقل با تقویت اندیشه اخلاقی، میتواند اصول کلی فضیلتها و رذیلتها را شناسایی کند، ولی از آنجایی که اصول نمیتوانند مشخصکننده تمام مصادیق فضیلتها و رذیلتهای اخلاقی باشند، وحی با تقویت روحیه تعبد و تسلیم در برابر فرامین خدای متعال، قابلیت تشخیصِ تمامی مصادیق و موقعیتهای خوب و بد را به انسان میدهد. این مهم، در کتاب «فلسفه اخلاق (پژوهش در بنیانهای زبانی)»، نوشته محمدرضا مدرسی، به تفصیل مورد بررسی قرار گرفته است. موضوعِ کلی این کتاب، بررسی و پژوهشی جامع از مسائل و مشکلات مطرحشده در فلسفه اخلاق در عصر حاضر است که از سرچشمه وحی و سخنان معصومین علیهمالسلام مدد جسته و عمدتاً از دیدگاه فلسفه و کلام اسلامی و علم اصول مورد تحقیق قرار گرفته و به درستی نشان داده است که در سیره پیامبر(ص)، تعبدِ بدونِ درک و فهمِ اخلاقی، منجر به خرافیگری و تحجر خواهد شد و اندیشه اخلاقی بدون تعبد، نتیجهای جز لاابالیگری و گمراهی نخواهد داشت. از سوی دیگر رابطه اخلاق و دین در سیره پیامبر(ص)، رابطه و پیوندی ناگسستنی است. اخلاق و بهعبارتی، فضائل و رذائل اخلاقی، همواره بهعنوان بخشی از دین مطرح است (زیرا دین علاوه بر بعد اخلاقی، ابعاد فقهی، سیاسی و اعتقادی هم دارد) و دین نیز به عنوان پایه و بنیاد اخلاق شناخته میشود، اما حقیقت این است که اخلاق همان دین است و هدف دین، چیزی جز تهذیبِ اخلاق نیست. در واقع، اخلاق و دین بههیچعنوان منفک از یکدیگر نیستند؛ یعنی همانگونه که روح توحیدی در میان تمام آموزههای اخلاقی پیامبر(ص) جاری و ساری است، روح آموزههای اخلاقی نیز بر تمامی اجزای دین او سایه انداخته است. یعنی همانطور که دین میتواند به عنوان پشتوانه اخلاقیات، ضامن آنها باشد، اخلاقیات نیز به عنوان یک حامی، حافظ دین هستند.
همچنین در سیره پیامبر(ص)، تربیت اخلاقی هم نشأت گرفته از آموزههای دینی است و هم به عنوان بخشی از تربیت دینی در نظر گرفته میشود. با توجه به این معناست که پیامبر اکرم(ص)، از عملکردهای اخلاقیای که دارد، به عنوان وظیفه دینی یاد میکند و به هیچ عنوان آنها را چیزی مستقل و مجزای از دین نمیداند. به همین ترتیب میتوان تربیت اخلاقی در سیره این حضرت(ص) را همان تربیت دینی دانست که در ضمن تربیتِ دینی و نه جدای از آن صورت میگیرد. تربیتی که بدون تربیتِ دینی عقیم است و نمیتواند ثمره لازم را داشته باشد. تمام اعمال در سیره پیامبر(ص)، علاوه بر ظاهر آشکاری که دارند، از یک باطن نیز برخوردارند. بر این اساس، ارزشِ اعمال در این است که علاوه بر ظاهر خوب، از باطن نیکو هم برخوردار باشند. با این اوصاف، یک عملِ ظاهری خوب، که بدون روح و باطن نیکو صورت گرفته است، درست به اندازه یک عمل با روح خوب و نیکو، که با ظاهرِ بد صورت گرفته است، زشت و ناپسند است. جز این، باطن نسبت به ظاهر، نقش پررنگتری در ارزشمند کردن عمل دارد. بر همین اساس است که در سیره پیامبر(ص)، به شدت بر اصلاح نیت اشاره شده است.