گنج تاریخ به غارت می‌رود

نرگس سجادی

می‌گویند: «گنج را که پیدا کردیم، خمسش را می‌دهیم. نه خلاف شرع است نه قانون. ما برنداریم و نبریم، دولت می‌برد. همه از فقر است؛ مردم کار داشته باشند که به دنبال گنج نمی‌افتند.» این‌ها بخشی از کامنت‌های کاربران در واکنش به مطالبی درباره حفاری‌های غیرمجاز است؛ واکنش‎‌هایی که در توجیه تصرف و آسیب به محوطه‌های باستانی، از فقر، باورهای مذهبی و بی‌اعتمادی به نهادهای رسمی در میان افکارعمومی می‌گوید.

تصاویر و گزارش‌های منتشرشده از محوطه‌های باستانی، بارها حفره‌هایی را نشان داده‌اند که در جست‌وجوی گنج یا خاک طلا ایجاد می‌شوند. سرهنگ آیت احمدی، فرمانده یگان حفاظت میراث فرهنگی، از کشف و ضبط ۱۳ هزار و ۹۸۳ شیء اصلی از اموال فرهنگی و ۴۲ هزار و ۳۳۹ شیء تقلبی مورد استفاده در قاچاق و کلاهبرداری، توقیف سه هزار و ۱۰۳ دستگاه فلزیاب و دستگیری پنج هزار و ۱۲۶ متهم و متخلف طی دوسال از مرداد ۱۴۰۳ تا مرداد ۱۴۰۵ خبر داده است. برای سه هزار و ۲۸۵ نفر نیز پرونده قضایی تشکیل شده است. این آمار در حالی منتشر شده که ماده ۵۶۲ قانون مجازات اسلامی، مصوب ۱۳۷۵، حفاری و کاوش به قصد دستیابی به اموال تاریخی‌ـ‌فرهنگی را ممنوع می‌کند و برای مرتکبان آن از شش ماه تا سه سال حبس و ضبط اشیای مکشوفه و ابزار حفاری را در نظر می‌گیرد. خریدوفروش اموال حاصل از حفاری غیرمجاز نیز در همین ماده جرم‌انگاری شده است. اما از سوی دیگر، قانون مصوب سال ۱۳۷۹، ساخت، خریدوفروش، نگهداری، تبلیغ و استفاده از دستگاه فلزیاب را تنها به دریافت مجوز از سازمان میراث فرهنگی منوط می‌کند. با وجود این قانون‌گذاری‌ها، صفحاتی در اینستاگرام همچنان دستگاه‌های نقطه‌زن و گنج‌یاب را تبلیغ و عرضه می‌کنند و نحوه استفاده از آن‌ها را آموزش می‌دهند.

بخشی از تاریخ ایران برای همیشه از بین خواهد رفت

در دوهفته گذشته، کارزار «درخواست برخورد قاطع و بازدارنده با حفاری‌های غیرمجاز و غارت میراث باستانی ایران» خطاب به دادستان کل کشور و وزیر میراث فرهنگی، خواستار اجرای مؤثر قوانین موجود و برخورد قضایی با عاملان حفاری غیرمجاز، شبکه‌های خریدوفروش آثار تاریخی و کسانی است که با تبلیغ، آموزش، نمایش این فعالیت‌ها به گسترش آن کمک می‌کنند. تا زمان نگارش این گزارش، هزار و ۴۱۴ نفر این کارزار را امضا کرده‌اند.

محسن عربی، نویسنده کارزار و مدیرمسئول رسانه «ایران معماری»، می‌گوید ورود این رسانه به حوزه میراث فرهنگی از پوشش چند خبر درباره آسیب به بناها و محوطه‌های تاریخی آغاز شده؛ مسیری که به‌مرور آن‌ها را به بازدید از مکان‌هایی رساند که رد حفاری در آن‌ها دیده می‌شد. عربی می‌گوید «ایران معماری» را حدود ۱۳ سال پیش، در جریان مطالعاتش درباره معماری ایرانی راه‌اندازی کرده‌اند؛ زمانی که برای پیداکردن تصاویر باکیفیت و منابع قابل استناد از بناهای ایرانی، مرجع چندانی در دسترس نبود. تیم آن‌ها طی دو سه سال اخیر، با پیگیری اخبار حوزه میراث فرهنگی، از وضعیت حسینیه امینی‌ها تا قطع درختان موزه آب گینه، فعالیت‌های خود را در این حوزه گسترش دادند. او از آتشکده ساسانی روستای نویس می‌گوید؛ بنایی که هنگام بازدید، گنبدش فروریخته بود. به گفته عربی، رئیس دهیاری به آن‌ها می‌گوید عده‌ای شبانه، بنا را تخریب کرده و رفته‌اند؛ تا سه‌سال بعد هم گنبد به همان شکل باقی مانده بود. او در ادامه از کاروانسرایی می‌گوید که هنگام تصویربرداری از آن، برخی اهالی گروهشان را با گنج‌یاب‌ها اشتباه می‌گیرند و از کندن پایه‌های بنا برای یافتن دفینه به . به گفته او، در ادامه این فعالیت‌ها مخاطبان تصاویر و گزارش‌هایی از نقاط مختلف برای رسانه‌شان می‌فرستند و دامنه مشاهده‌ها از چند بنای مشخص فراترمی‌رود. او راه‌اندازی این کارزار را بخشی از مسئولیت اجتماعی رسانه‌شان و در ادامه‌ی فعالیت‌های سابق می‌بیند: «به نقطه‌ای رسیدیم که با خودمان گفتیم اگر ما انجام ندهیم، چه کسی می‌خواهد انجام بدهد؟» عربی می‌گوید صفحات مرتبط با گنج‌یابی گاه با هویت و مشخصات واقعی فعالیت می‌کنند و علاوه بر تبلیغ تجهیزات، دوره و کارگاه‌هایی برای آموزش استفاده از دستگاه‌ها و یافتن محل دفینه برگزار می‌کنند. او هم‌چنین از ارجاع فهرست حدود ۸۰۰ صفحه برگزارکننده تورهای غیرمجاز از سوی وزارت میراث فرهنگی به دادستانی یاد می‌کند؛ اقدامی که به گفته او نشان‌دهنده وجود سازوکار رصد و پیگیری‌ست، که در صفحات مرتبط با حفاری و تجهیزات به کارگرفته نمی‌شود.

این فعال میراث فرهنگی در ادامه بازدارندگی مجازات را نیز بخشی از مسئله دانسته و معتقد است برخی حفاران، مجازات احتمالی را هزینه‌ای قابل تحمل تصور می‌کنند: «این قمار را می‌کنند که می‌رویم، اگر شش ماه به ما حبس دادند، نهایتاً حبسش را هم می‌رویم.» او می‌گوید در واکنش به انتشار مطالب درباره حفاری‌های

غیرمجاز، برای نخستین‌بار طی ۱۳ سال فعالیت رسانه‌ای با فحاشی و هجمه در صفحه‎‌شان روبه‌رو شده است. متن کارزار نیز مسئولیت مقابله را تنها متوجه فردی نمی‌داند که ابزار حفاری در دست دارد؛ بلکه بر پیگیری شبکه‌های شناسایی محوطه‌ها، تأمین تجهیزات، خریدوفروش آثار و تبلیغ و آموزش حفاری غیرمجاز تأکید می‌کند. مطالبه‌ای که از نهادهای مسئول نیز می‌خواهد اجرای قانون را از برخوردهای گزینشی فراتر برده و زنجیره‌ای را هدف بگیرند که حفاری را به فعالیتی قابل تبلیغ و تکرار تبدیل کرده است.

فراتر از کشف اشیاء هدف ارتباط لایه‌های فرهنگی‌ست

کارشناسان می‌گویند آنچه در صفحات گنج‌یابی به‌عنوان کشف اشیای مدفون آموزش داده می‌شود، از نگاه باستان‌شناسی با کاوش علمی تفاوتی بنیادین دارد. حامد وحدتی‌نسب، رئیس انجمن علمی باستان‌شناسی ایران، در گفت‌وگو با ایران۲۴، ناآگاهی عمومی از این تفاوت را یکی از مشکلات اساسی می‌داند. به گفته او، بسیاری باستان‌شناسی را بیرون‌آوردن اشیای زیر خاک می‌دانند؛ درحالی‌که «هدف ما آشکار کردن لایه‌های فرهنگی و شناخت ارتباط میان آنهاست». هر لایه و یافته در کنار شواهد دیگر، اطلاعاتی درباره زندگی و فرهنگ گذشتگان در اختیار پژوهشگر می‌گذارد؛ اطلاعاتی که بررسی آزمایشگاهی آن‌ها ممکن است سال‌ها زمان ببرد.

وحدتی‌نسب توضیح می‌دهد که جدا کردن شیء از بستر اصلی‌اش، اطلاعات مربوط به محل کشف، لایه تاریخی و ارتباط آن با دیگر یافته‌ها را از بین می‌برد و امکان شناخت هویت و کارکرد آن را مخدوش می‌کند: «با تخریب یک محوطه، ممکن است بخشی از این پازل برای همیشه از دست برود.»؛ آسیبی که بازگرداندن اشیای خارج‌شده از خاک نیز لزوماً جبرانش نمی‌کند.

به کانال تلگرام هم میهن بپیوندید
به کانال بله هم میهن بپیوندید
به کانال روبیکا هم میهن بپیوندید