مصادره یا مشاطره؟

کانال یک بنگاه معتبر نشر که خود به نوعی یادگار عبدالرحیم جعفری ( انتشارات امیرکبیر) است یادآوری کرده امروز ۱۰ مهر سال روز درگذشت اوست و وقتی در معرفی چنین آورده: بینادگذار و صاحب برحق مؤسسهٔ انتشارات امیرکبیر به این معنی است که با مصادره کنار نیامدند اگرچه گفته می‌شود به خاطر پی‌گیری‌ها توانسته بود بخشی را بازپس بگیرد و نه البته همه را و این شنیده البته نیاز به بررسی و راستی‌آزمایی دارد.

با این حال چون در یادداشت مجال بازگویی تاریخچه نیست نخست همان توضیح ادامه دهنده:

«عبدالرحیم جعفری» از آن آدم‌هایی بود که زندگی‌شان با یک حرفه گره می‌خورد و بعد، آن حرفه بدون نامشان کامل روایت نمی‌شود.

از کار در چاپخانه و کتابفروشی تا بنیاد‌گذاری مؤسسۀ انتشارات امیرکبیر، راهی را رفت که بخش مهمی از تاریخ نشر معاصر ایران از میان آن می‌گذرد. امیرکبیر در دورۀ مدیریت او به بزرگ‌ترین مؤسسۀ نشر ایران تبدیل شد و صدها عنوان مهم در حوزۀ ادبیات، تاریخ، علوم انسانی، آثار مرجع و کتاب‌های کودک و نوجوان منتشر کرد. جعفری همچنین شبکه‌ای از کتابفروشی‌ها و فعالیت‌های گسترده در چاپ و توزیع کتاب ایجاد کرد و در شکل‌گیری نشر حرفه‌ای ایران نقشی ماندگار داشت.

آنچه از او مانده فقط نام یک ناشر یا ساختمان یک مؤسسه نیست؛ بخشی از حافظۀ فرهنگی چند نسل است که هنوز می‌شود آن را در قفسه‌های کتابخانه‌ها، جلد کتاب‌های قدیمی و خاطرۀ کتابفروشی‌های امیرکبیر پیدا کرد.»

در یازدهمین سال درگذشت او اما همچنان این پرسش جای طرح دارد که چرا این بنگاه بزرگ انتشاراتی را مصادره کردند وچرا مصادره‌کنندگان نمی‌گویند در این همه سال با آن مؤسسۀ عظیم چه کردند و این اتفاق بر سر صنعت نشر ایران چه آورد؟ اگر بالیدنی است ببالند و اگر مایۀ شرم‌ساری ابراز کنند.

البته نکوچید و نرفت و در ۹۶ سالگی درگذشت و از زبان خود او شنیدم که گمان می‌کنم عمر طولانی من به خاطر آن بوده باشد که هر شب با امید به ادامۀ پی‌گیری‌های امیر‌کبیر سر بر بالین می‌گذاشتم و هر صبح با این هدف از خواب برمی‌خاستم و مصادرۀ امیر‌کبیر هر چه را از من گرفت عمری اما برای بازپس گرفتن داد و تازه ۱۰ سالی بعد از آن گفت‌و‌گو هم زیست.

او تمام داستان را با جزییات در کتاب «‌در جست‌و‌جوی صبح» توضیح داده و کوتاه این که مهم‌ترین توجیه در مصادره این موارد بود: پیوند آن با انتشارات فرانکلین و رابطۀ فرانکلین با دربار، انحصار چاپ کتاب‌های درسی در امیر‌کبیر در یک مقطع زمانی خاص، اعتراضات کارگرانی که مدعی روابط جعفری با حکومت شاه بودند و نیز مرگ مشکوک اسماعیل رایین نویسنده کتاب «فراموش‌خانه و فراماسونری در ایران» در دفتر مرکزی انتشارات امیر کبیر.

با این همه و به فرض صحت این اتهامات اگر به جای مصادره، مشاطره کرده بودند شاید اکنون با وضعیت دیگری روبه رو بودیم.

با اصطلاح «مشاطره» در کتاب «تاریخ خلفا»ی آقای رسول جعفریان آشنا شدم و مراد این است که نیمی را باقی بگذارند تا صاحب بنگاه از هستی ساقط نشود و بتواند ادامه دهد.

۱۱ سال پس از مرگ او به جای آرزوی روندی دیگر برای مصادره ها می‌توان تصور کرد به جای مصادره، مشاطره شده بود یعنی همۀ آن را نگرفته بودند وطبعا این آرزو به معنی مُهر تایید بر مصادره بخش دیگر نیست اما تصور کنیم ۵۰ درصد یا 40 درصد آن همچنان در اختیار مرحوم جعفری باقی می‌بود. آیا صنعت نشر سرنوشت بهتری نداشت؟ آیا امیر‌کبیر همچنان یک برند نمی‌بود؟

برندی که همچنان اعتبار دارد و به همین خاطر وقتی در سال ۹۴ درگذشت از او به عنوان ناشر بزرگ یاد شد در حالی که مدت‌ها بود میان او و نشر عملا فاصله افتاده بود.

اعتباری چنان که برخی از ناشران پیشنهاد کردند روز تولد او ( 12 آبان)به عنوان روز نشر نام گذاری شود. این اتفاق البته نیفتاد. چون در نهادهای رسمی جسارت آن وجود ندارد و به معنی زیر سوال بردن رفتاری می دانند که با او و با صنعت نشر شد و خود صنعت نشر هم چنان به نفس نفس افتاده که این گونه نام گذاری ها آن را احیا نمی‌کند. اگرچه در وانفسای قیمت کاغذ و غلبه فضای مجازی و سر و کله زدن با دستگاه سانسور و رقابت با رانت در پوشش نشر همچنان در تکاپوی حیات است و از این حیث هم روح عبدالرحیم جعفری انگار در این صنعت حلول کرده است و زنده است.

برای آن که بدانیم مشاطره سرنوشت بهتری پیش رو قرار می‌داد می توان به علاقه و پشتکار آب باریکه‌ ای که به جا گذاشت توجه کنیم و دو سه برند در صنایع دیگر که با همان بخش هایی که بازپس گرفتند دوباره قد راست کردند تا جایی که در یک فقره اگرچه تنها نام خود را بازپس گرفت ولی اکنون در بازار موفق تر از محصولی است که در بخش مصادره شده تولید و عرضه می‌شود!

به کانال تلگرام هم میهن بپیوندید
به کانال بله هم میهن بپیوندید
به کانال روبیکا هم میهن بپیوندید