شب بازخوانی فرم و اندیشه در سینما

به گزارش هم‌میهن آنلاین و به نقل از ​جلسه رونمایی از کتاب «تمرین‌های سینمایی؛ هفت فیلم‌نامه از فرید ناصر»، فیلم‌نامه‌نویس و کارگردان سینما، با حضور جمعی از اساتید دانشگاه، منتقدان، اهالی قلم و علاقه‌مندان به سینما و ادبیات در زنجان برگزار شد. این نشست که به دور از تشریفات مرسوم و با محوریت ژرف‌اندیشی در ساختار و فرم شکل گرفت، میزبان سخنرانی چهره‌های برجسته‌ای بود که هر یک از ابعاد گوناگون محتوایی، ساختاری و اهمیت انتشار این اثر سخن گفتند.

دکتر حمیدرضا افشار در پیام ویدیویی خود به آیین رونمایی از کتاب «تمرین‌های سینمایی»، ضمن ابراز خرسندی از حضور در این رویداد فرهنگی، به تبیین جایگاه تمرین در فرآیند خلق هنری پرداخت و گفت: «برای من به عنوان معلم کارگردانی همواره مهم بوده که ببینم دانشجویان و هنرمندان جوان آیا تنها به مبانی نظری و تولید اثر بسنده می‌کنند یا اینکه تجربه‌های خودشان را نه تنها طراحی و خلاقانه تدوین می‌کنند، بلکه آن‌ها را در معرض گفتگو و نقد قرار می‌دهند؟» وی با اشاره به اهمیت عنوان کتاب افزود: «عنوان کتاب برای من بسیار معنادار است؛ چرا که در نظریه اجرا و به خصوص در اشکال مختلف هنر، تمرین خود بخشی از فرایند خلق و اندیشیدن است.» افشار در ادامه با استناد به آرای آندری تارکوفسکی خاطرنشان کرد: «تارکوفسکی به زمان خیلی تأکید می‌کند؛ می‌گوید زمان ماده اصلی سینماست. این یعنی میزانسن فقط چیدمان آدم‌ها و اشیاء در فضا نیست، بلکه سازمان دادن زمان، سکوت، حرکت، اشیاء، معماری و ریتم است.» این استاد دانشگاه در بخش دیگری از صحبت‌های خود به تحلیل نمونه‌ای از فیلم‌نامه‌های کتاب پرداخت و گفت: «در بعضی از فیلم‌نامه‌های این مجموعه، تلاش برای فاصله گرفتن از روایت خطی و رفتن به سمت موقعیت‌های تصویری کاملاً دیده می‌شود و فضا فقط پس‌زمینه اتفاق‌ها نیست، بلکه خود در معنای اثر مشارکت دارد و رابطه میان نسل‌ها بیشتر از طریق موقعیت و تصاویری که شکل می‌گیرد تا از طریق گفتگو.»

دکتر جلیل خاوندکار، استاد دانشگاه تهران و بنیانگذار پارک علم و فناوری زنجان، بخش مهمی از صحبت‌های خود را به بررسی تحلیل‌گرانه شخصیت‌پردازی و جایگاه زنان در آثار و فیلم‌نامه‌های فرید ناصر اختصاص داد و به زیبایی‌شناسی حضور زنان در ساختار دراماتیک این آثار اشاره کرد. او با نگاه به ظرافت‌های موجود در نگرش نویسنده به مقوله زن و بازتاب آن در بستر فیلم‌نامه‌ها، این ویژگی را یکی از نقاط عطف و قابل تأمل در کارنامه فرید ناصر برشمرد که توانسته است ابعاد تازه‌ای از روابط انسانی را تصویر کند. وی در ادامه تحلیل خود، با مقایسه دوره‌های مختلف تاریخی و تحولات اجتماعی در فیلمنامه‌های «تمرین‌های سینمایی»، به این نکته اشاره نمود که چگونه جریان‌های مختلف اجتماعی بر رویه نگاه به زن در آثار هنری سایه انداخته‌اند. خاوندکار با ذکر جزئیاتی از آثار مورد بحث، تبیین کرد که نگاه ناصر به مقوله زن صرفاً یک المان سطحی نبوده، بلکه در تاروپود درام و فرم تنیده شده است و به همین دلیل ارزش پژوهشی بالایی دارد. در بخش دیگری از این سخنرانی، به مقایسه تطبیقی میان روند حضور شخصیت‌های زن در آثار این کتاب و جریان‌های رایج سینمایی پرداخته شد و به صراحت اعلام گردید که این نوع نگاه، تحلیلی عمیق‌تر از جامعه‌شناسی روایت ارائه می‌دهد. او با ستایش از این رویکرد، آن را گامی روبه‌جلو در جهت ارتقای استانداردهای شخصیت‌پردازی در سینمای ایران ارزیابی کرد. خاوندکار همچنین با اشاره به اهمیت استمرار این‌گونه پژوهش‌ها در سینما، ابراز امیدواری کرد که کالبدشکافی دقیق ابعاد فرمال و محتوایی این موضوع بتواند زمینه را برای مطالعات آکادمیک‌تر در حوزه مطالعات زنان و سینما فراهم سازد و راهگشای نسل جوان نویسندگان باشد.

علی ورامینی، روزنامه‌نگار و منتقد سینما، به بررسی ویژگی‌های فرم‌گرایانه فیلم‌نامه‌های فرید ناصر پرداخت. وی با اشاره به مشکلات مرسوم در فضای سینمای ایران و چالش‌های فراروی نویسندگان، اثر جدید فرید ناصر را گامی در جهت حفظ اصالت فرم در سینما دانست. ورامینی در تحلیل خود بیان کرد: «فیلم‌نامه‌های فرید ناصر بر پایه تئوری مرگ مؤلف و اولویت ساختار بر مضمون شکل گرفته‌اند. در روزگاری که بسیاری از آثار سینمایی تسلیم بازار و الزامات تجاری می‌شوند، تمرین‌های سینمایی بر استقلال فرم و اصالت سینما پافشاری می‌کند تا نقطه مقابل ابتذال باشد.» این منتقد سینما در ادامه مباحث خود یادآور شد که نقد و بررسی آثار سینمایی در شرایط کنونی نیازمند شناخت دقیق از ریشه‌های شکل‌گیری متن و زیربناهای فرمال آن است که کتاب حاضر به خوبی از عهده واکاوی این ابعاد برآمده است. ورامینی افزود که اثر فرید ناصر با عبور از سطحی‌نگری‌های مرسوم، خوانشی عمیق از روابط میان عناصر دراماتیک ارائه می‌دهد و به مخاطب می‌آموزد که چگونه فراتر از پیرنگ‌های رایج به متن نگاه کند. وی در بخش پایانی صحبت‌های خود به مقایسه جریان‌های سینمایی مختلف پرداخت و تصریح کرد که توجه به فرم و ساختار در آثار ناصر، یادآور سنت‌های اصیل سینمایی است که متأسفانه درام‌های امروز کمتر به آن وفادار می‌مانند.

ورامینی در بخش دیگری از سخنرانی خود با اشاره به چگونگی آشنایی‌اش با فرید ناصر و ورود نوشته‌های او به صفحات روزنامه هم‌میهن، خاطره‌ای از خوانش آثار وی بیان کرد. او با یادآوری حجم انبوه مطالب ارسالی به دفتر روزنامه گفت که از میان هزاران متن گوناگونی که به دست تحریریه می‌رسید، نوشته‌های فرید ناصر ویژگی متمایزی داشت که برخلاف متن‌های معمولی، یادداشت‌های طولانی و چند هزار کلمه‌ای ناصر او را واداشته است تا بار دیگر از ابتدا متن را با دقت بخواند و پیگیر هویت نویسنده آن شود. وی تاکید کرد که ناصر یکی از معدود نویسندگانی است که علاوه بر فیلم‌نامه‌نویسی در نگارش مقاله نیز استمرار و دغدغه‌های متفاوتی در کار دارد.

دکتر یحیی رحمتی دیگر سخنران نشست بود که از زاویه دید یک عکاس و مستندساز، نگاهی جامعه‌شناختی و تاریخی به آثار فرید ناصر داشت. او با اشاره به تحولات تکنولوژیک در عرصه هنر و صنعت سینما گفت: «امروزه با ظهور هوش مصنوعی و ابزارهای نوین، چالش‌های ساختاری تازه‌ای پیش روی سینماگران قرار گرفته است، اما آثار مکتوب و پژوهشی همچون کتاب «تمرین‌های سینمایی» همچنان اصالت خود را حفظ می‌کنند.»

رحمتی افزود: «توجه به جزئیات، خلق فضا و پایبندی به ریشه‌های زیستی و فرهنگی، از نقاط قوت فیلم‌نامه‌های این کتاب است که می‌تواند راهگشای نسل جوان فیلم‌نامه‌نویس در درک ارزش‌ها باشد.» رحمتی در ادامه با ذکر نمونه‌هایی از تاریخ تحولات هنر و صنعت، به بررسی نسبت میان مدرنیته و سنت در آثار هنری پرداخت و تاکید کرد که هرگونه گسست از حافظه تاریخی می‌تواند به افول خلاقیت هنری منجر شود. وی کتاب ناصر را پل ارتباطی محکمی میان تجربیات گذشته و دغدغه‌های انسان معاصر توصیف کرد که توانسته است با زبانی دقیق، مفاهیم پیچیده انسانی را در قالب فرم سینمایی بازآفرینی کند.

در بخش پایانی، فرید ناصر، نویسنده کتاب، ضمن تقدیر و تشکر از حضور استادان و مهمانان، توضیح داد که این کتاب حاصل سال‌ها تجربه، تمرین و زیست هنری او در عرصه سینما و ادبیات است و هدف از نگارش آن، ارائه الگوهای اجرایی و فرم‌گرا بوده است. ناصر ضمن اشاره به اهمیت نگاه فرم‌گرایانه در سینما تاکید کرد: «سینما بیش از هر چیز، جهانِ ساختار و فرم است و تلاش من در این کتاب، مستند کردن همین تجربه زیسته و فرمی بوده است.» این فیلم‌ساز و نویسنده در ادامه به تشریح سختی‌ها و چالش‌های مسیر خلق این اثر پرداخت و افزود که ایده اولیه شکل‌گیری این تمرین‌ها در سال‌های دور و از دل مواجهه مستقیم او با موقعیت‌های زیستی و هنری جوانه زده است. وی تصریح کرد که سینما برای او فراتر از یک ابزار سرگرمی، راهی برای بازشناسی ژرفای روح انسانی و اندیشیدن است. در پایان این مراسم، از کتاب رونمایی شد و جلسه‌ی امضای کتاب با حضور نویسنده و علاقه‌مندان برگزار گردید.

به کانال تلگرام هم میهن بپیوندید
به کانال بله هم میهن بپیوندید
به کانال روبیکا هم میهن بپیوندید