یادداشتی دربارۀ اَرتا؛ نخستین نمایشگاه آثار تجسمی گروه نقاشی دانشگاه هنر شیراز/ آبان هزاروچهارصدوپنج، شیراز: گالری سرو
شکلهای مضطرب
با احترام به استادان محترم گروه نقاشی که متواضعانه آثارشان را در کنار دانشجویانشان در این نمایشگاه به نمایش گذاشتهاند این یادداشت را به نوشتن دربارۀ آثار دانشجویان محدود کردهام هم از روی ادب هم به گمانم به احترامِ رسالت اصلی نمایشگاه که فراهم نمودن عرصهای برای ارائۀ تلاشهای دانشجویان این رشته بوده است.
تخصص من در حوزۀ درام و تئاتر است نه نقاشی هرچند همین هم ادعای گزافی به نظر میرسد. و ارتباطم با نقاشی به مدد داشتن خواهری نقاش است که سالها ورای خواهری دوست ارجمند و گرامی من نیز هست. همیشه نهچندان دور، نهچندان نزدیک و در حد علاقهای خامدستانه و لذتگرایانه بودهاست اما خاطراتم مملو از گفتگوهای دونفرۀ ما دربارۀ نقاشی است هرچند هیچگاه به جسارت نوشتن دربارۀ نقاشی نرسید. و این اولین یادداشت من دربارۀ نقاشی، صرفاً تلاشی- به احتمال زیاد ناکام- است در ستایش استادان و دانشجویان گروه نقاشی دانشگاه هنر شیراز. دانشگاهی که به رغم همۀ مسائل و کمبودها، درونش تکاپوهای امیدوارانهای جریان دارد که در دل این وضعیت، هنر را برای پس زدن دهشتِ واقعیت برگزیدهاند.
با احترام به استادان محترم گروه نقاشی که متواضعانه آثارشان را در کنار دانشجویانشان در این نمایشگاه به نمایش گذاشتهاند این یادداشت را به نوشتن دربارۀ آثار دانشجویان محدود کردهام هم از روی ادب هم به گمانم به احترامِ رسالت اصلی نمایشگاه که فراهم نمودن عرصهای برای ارائۀ تلاشهای دانشجویان این رشته بوده است. و نکتۀ مهم بعدی اینکه بدیهی است آثاری که در این یادداشت از از میان مجموعۀ آثار به آنها پرداخته شده است انتخاب نگاه زیباییشناسانۀ ناپختۀ من است و نگاههای دیگر حتمن انتخابهای متفاوتی خواهند داشت و امیدوارم دانشجویان عزیزی که به اثرشان در این یادداشت اشارهای نشده را ذرهای مکدر نکند. بماند که آثاری که من اینجا بدانها میپردازم احضار شدهاند تا به دلالتمندی منطقِ انضمامی این یادداشت کمک کنند و منتخبهای یک نگاه زیباییشناسانۀ ناب نیستند که حاشا از چنینی ادعایی و اساساً از وجود چنین نگاهی.
جولین بارنز، نویسنده و منتقد ادبی نامدار انگلیسی که خوشبختانه آثار زیادی از او به فارسی ترجمه شده است در فصل نویسندهها و نقاشانِ کتاب چشم پاینده؛ جستارهایی دربارۀ هنر مینویسد:
« هنر فرانسوی، و هنرمندان قرانسوی در قرن نوزدهم بخت بلندی داشتند که حمایت شماری از بزرگترین نویسندگان آن روزگار را پشت سر خود دیدند. استاندال، بودلر، گوتیه، گنکور، زولا، موپاسان، اویسمانس و مالارمه همگی در نقادی هنری نیز دست به قلم میبردند. ]...[ نویسندههای مدرنی که حامی نقاشان مدرن بودند از حیث چشم و از حیث حمایت کیفیت یکسانی نداشتند. بودلر عقیده داست که اصلِ جنس نقاشِ زندگی مدرن کنستانتن گیز است؛ زولا نیز گویی نقاشان را جناح موقت ناتورالیسم منثور میدانست و ]...[ سرکشترین، بامزهترین و خشنترین آنها نویسنده-منتقدی بود به نام ژوریس کارل اویسمانس ]...[ که مونه او را بهترینِ منتقدان میدانست.». (بارنز، 1400: 242).
نهچندان با اطمینان اما با تقریبی خوب به حقیقت میتوانم بگویم از این منظر هنر ما در سالهای اخیر از این لحاظ در بدترین زمانۀ خود بوده است، به شکلی ملموس و عریان جریانهای متنوعِ هنرهای مختلف در دو سه دهۀ اخیر روزبهروز بر نوعی نابگرایی متخصصانه کوشیدهاند و تقریباً به جزایری کاملاً مجزا از هم بدل شده اند. به سختی میتوان مطلبی از یک نویسندۀ ادبیات داستانی دربارۀ نقاشی یافت یا نگاه یک هنرمند نقاش به رمان معاصر و به همین ترتیب. این گرایشِ نابگرایانه و نخبهگرایانه در حوزههای مختلف هنری ایران به طرز معناداری معکوس روندی است که بر جهان معاصر غالب است. آنهم نه در یکی دو دهۀ اخیر، چه بسا شاید از همان دسامبر 1910 به قول ویرجینیا وولف در جستار مشهورش با نام آقای بنت و خانم براون که نوشت از دسامبر 1910 شخصیت انسان تغییر کرد. عبارت اغراقآمیزی که بعدها با عبارت و نظریۀ پساژانر گلیفورد گیرتز انسانشناس آمریکایی از یک عبارت استعاری شاعرانه بیش از پیش به یک بینش شهودی پیامبرانه شبیه شد. و ناظر بر نوعی منسوخشدن نابگراییِ حاکم بر اندیشۀ عصر روشنگری بود. در این حد که به زعم پیتر بورگر کلِ بنیان آوانگاردیسم تاریخی را باید نوعی شورش علیه نابگرایی هنری و خودآیینی هنر در قبال زندگی و تفکیک این دو حوزه دانست که هنر آوانگار به شکلی طغیانگرانه سعی در پیوند دوبارۀ آنها داشت. (بورگر؛ 1386).
این اتمیزه شدن هردم افزونشوندۀ ساحت یا به عبارت بهتری، ساحتهای هنری در ایران در دو سه دهۀ اخیر دلایل گوناگونی دارد که این یادداشت، مجال و قصد بررسی آن را ندارد و این گزاره را همچون فهمی شهودی از وضعیت برساخته است تا آن را مبنای فهمی کند از این نمایشگاه و برساخت مفهومی به شکلی پدیدارشناختی منتزعشده از آن. در واقع ایدۀ اصلی یادداشت این است که یک مفهومِ انتزاعی به ذهنِ من رسید که رشتۀ نامرئیای از یک اضطراب اگزیستانسیال نه همه اما بخش زیادی از آثار این نمایشگاه را به هم پیوند میدهد. این اضطراب اگزیستانسیال را اما نباید به نوعی روانشناسیِ فردگرایانۀ معمول هنرمندان یا دانشجویان نقاشی فروکاست. که در این حالت افتادن به نوعی اینهمانسازیِ فروکاهنده است. انسان مدرن، لاجرم به نوعی اضطراب اگزیستانسیال مبتلاست. و این برچسب را به هر انسان و اثری میتوان زد بدون آنکه دالِ بر ادراک خاصی از آن باشد.
اینجا به شکلی خامدستانه و صرفاً همچون پرتاب یک جرقۀ اندیشگانی خام و کم رمق اما در اشتیاقِ رهاییبخشی. این اضطراب اگزیستانسیال را نه در ساحتهای فردگرایانۀ روانشناختی هنرمندان که در خود ساحتهای وجودی هنری جستجو میکنم. به گمان این یادداشت مختصر این اضطراب اگزیستانسال محصول اتمیزهشدن ساحتهای هنری در ایران این چند دهه است. در واقع میتوان گفت که این اضطراب اگزیستانسیال، علاوه بر، ساحت وجود و فردی آن که به عنوان انسانی مدرن گریزی از آن نداریم، محصول نوعی تاخوردگی خود ساحت نقاشی است. یعنی ساحت نقاشی به عنوان یک امکان وجودی ورای ساحت خود زیستن و اگزیستنس. شبیه چنین وضعیتی انگار در میانۀ قرن بیستم نیز وجود داشته است. در میانۀ دهۀ هفتم قرن بیستم هارولد روزنبرگ در کتاب ابژۀ مضطرب- در عنوان این یادداشت به نام این کتاب نظر داشتم-مینویسد:
«تحولات هنر با چنان سرعت سرسامآوری رخ دادهاند که صحنهی هنری امروز، در مقایسه با حتی سه سال پیش، تقریباً غیرقابلشناسایی است. آن زمان، نئودادائیسم و هنر پاپ در حال کنار زدن اکسپرسیونیسم انتزاعی بودند و به نظر میرسید بحث دربارهی اینکه کدامیک واقعاً تازهتر است و احتمالاً ماندگاری بیشتری خواهد داشت، موضوعیتی دارد. اما امروز، هم هنر پاپ و هم نقاشی کنشی، در کنار دو یا سه جریان پیشروِ پس از آنها، به مخزنِ رو به گسترشِ شیوههای مدرنیستی پیوستهاند و دیگر به نظر نمیرسد بحثی دربارهی آنها موضوعیت داشته باشد. آثاری که با هدف شوکهکردن یا برآشفتن مخاطب خلق شدهاند، بهسختی حتی پرسشی را در یک نشست یا میزگرد محلی- برمیانگیزند. نگرشها، سبکها، حالوهواها و تیپهای شخصیتی، بیآنکه کشمکشی دربگیرد، جای یکدیگر را میگیرند. تمام جنبشهای هنری این قرن و حتی برخی جنبشهای متعلق به قرنهای پیشین، به یک اندازه روزآمد شدهاند. گویی تاریخ هنر تصمیم گرفته است به پهلو بچرخد و به خواب فرو برود. این وضعیت، آدمی را به یاد شرایط ادبیات آمریکا در پانزده سال پیش میاندازد؛ زمانی که پرسش اصلی این بود: پس مسئلهها کجا هستند؟ پس آیا هنوز میتوان از اثر هنری بهمثابهی یک «ابژهی مضطرب» سخن گفت؟ آیا آن شبحی که در دهههای چهل و پنجاه میلادی نقاشی و مجسمهسازی را تسخیر کرده بود، از میان نرفته است ــ شاید برای همیشه؟ بهسختی میتوان گفت جریانی تنها و یکه، نمایندهی جهان پرجوشوخروش هنر در نیمهی دوم دههی شصت میلادی است. بیتردید، یوزف آلبرز، فکتهای درخوری داشت و محق بود وقتی سال گذشته در پیامی برای من نوشت «اضطراب مرده است». (Rosenberg: 1966: 16). پس این اضطراب امر نقاشانه انگار در میانۀ نیمۀ اول قرن بیستم برای هنرمندان غربی وجود داشته است که روزنبرگ در میانۀ این قرن از احتمال افول و پایان آن حرف میزند. بیتردید فهم سورن کیرکگور اینجا بیش از هر انگارۀ دیگری در باب اضطراب به کار توضیح من میآید. او میان اضطراب عینی (برونذاتی) و اضطراب ذهنی (درونذاتی) تفاوت میگذارد و رابطۀ اضطراب را با آزادی برجسته میسازد: به زعم او امکان آزادی در اضطراب عرض اندام میکند. و آن را همانا تصدیق وضع کنونی ما و بازشناخت ماهیت امکان میداند. (کیرکگور، 1401).
کیرکگور طبیعتاً مرادش از ما، و وضع کنونی ما، انسان مدرن است اما با جسارتی احتمالاً ناپسند من اینجا آن را معادل ساحت هنر نقاشی در ایران این چند دهه گرفتهام و به شکلی خاصتر در انطباق با آثار دانشجویان دانشگاه هنر شیراز در نخستین نمایشگاهشان با عنوان اَرتا. جایی که در غیاب هرگونه سنت هنری غالب، در غیاب هرگونه ارتباط فراساحتی و وجود هرنوع دیگریِ امر نقاشانه، هنرمند جوان نقاشی، دانشجوی جوان نقاشی خود را در برابر امکانِ عظیمی از کهکشان بیکران آثارِ تاریخ نگارگری در ایران تا کل تاریخ نقاشی جهانی مییابد. شاید به نظر برای هر نقاشی در هرجای دیگر جهان چنین باشد که به گمانم نیست اگر هم باشد چنین تازه و امروزه نیست همانگونه که پیشتر در اشاره به روزنبرگ عرض کردم. وضعیت فعلی ما یعنی جایی که به نظر همۀ تعیّنات متلونِ زیباییشناختی، ایدئولوژیک، مکتبی و غیره (البته بجز محدودیتهای رسمی و بخشنامهای که بسیار تعیین کننده و مهم اند اما نه در بنیان این بحث) رنگ باختهاند و شکلی از نوعی آزادی امکانِ امر نقاشانه همچون انفجاری عظیم رخ داده است قضیه به مراتب متفاوتتر است. در واقع ما انسان ایرانی و به تبع هنرمند ایرانی به نظر در همان 1910 ویرجینیا وولفیم و دانشجوی جوان نقاشی ما چیزی را با شدت و حدت بسیارفراوانتری (به خاطر انقلاب الکترونیک و شبکۀ جهانی وب) تجربه میکند که هنرمند اروپایی در طلیعۀ قرن بیستم تا میانههای آن تجربه کرد. به علاوه به نظر انسان ایرانی تاریخی عظیم و چندهزارساله را به طرز غریبی در نوعی فشردگی خُردکننده تجربه میکند از بادیه تا پساکلانشهر.

تصویر شمارۀ 1
عنوان: گانته(Ghanta)/ ابعاد: 130 در 90 سانتیمتر/تکنیک: رنگروغن روی بوم
در این اثر زهرا حسینی با عنوان گانته، درگیر نوعی دگردیسی است چنانکه در استیتمنتش هم بدان پرداخته است. اثری که رابطۀ بینامتنی ملموسی با شاخ سرخ علیرضا اسپهبد دارد و نوعی دیگر با همان مسائل اوایل دهۀ هفتاد شمسی که برای اسپهبد مطرح بود دستوپنجه نرم میکند اما در ساحتی دیگر و پاسخی به مراتب متفاوت به پرسشهای چنین دغدغهای میدهد. اثر حسینی دقیقاً واجد نوعی بدنمندی است که به کل در کار اسپهبد غائب است، تنش مفهومی کار اسپهبد که ریشه وضعیت فرهنگی همان زمان دارد در نهایت فیگوراتیو است و چنان که میبینیم تصویر گاو و مرد به گونهای ترسیم شده که انگار نقاش درمیانۀ دگردیسی دو سر، دو چهره سررسیده است جایی که این دگردیسی به نظر به ساختی استعاری منجر میشود اما اینجا در کار حسینی این تنش به شدت بدنمند و اتفاقاً فاقد سر است. کار حسینی انگار دقیقاً سه دهه بعدتر کار اسپهبد است جایی که مرد به تمامی فیگورش را وانهاده و تنها اندام بدون بدن قابل تشخیص است هیچ استعارهای درکار نیست اینجا نوعی صیروریت است. مسئله حیوان شدن نیست مسئله تعلیق امر انسانی است. جورجیو آگامبن در کتاب امرگشوده؛ انسان و حیوان دقیقاً به چنین مسئلهای اشاره میکند، او از دو نوع ماشین انسانشناختی اشاره میکند که مدام تمایز انسان و حیوان را برجسته میکند، قدیم و مدرن. در ماشین انسانشناختی قدیم، انسان بخشی از وجود خود را به مثابه حیوان بازشناسی و طرد میکند و ماشین انسانشناختی مدرن انسان را بیرون از خودش جستجو میکند، جایی که انسانهایی را فاقد انسانیت به شمار میآورد به طور مثال یک برده که انسانی است که در مرز میان انسان و حیوان قرارداده میشود. در واقع همانگونه که آگامبن این تمایز را معلق میکند و میپرسد چرا باید برای تعریف انسان و انسانیت، مرزی با حیوان و حیوانیّت باید کشید، در کار حسینی این مرز معلق میشود بر خلاف کار سپهبد که اتفاقاً به شکلی ملموس این مرز تشدید شده است. در گانته انسان و حیوان درهمتنیده در زیستی مضطرب از هم قابل تشخیص نیستند. این فهم جسورانه حتمن خود محصول اضطرابی رهاییبخش است.

تصویر شمارۀ 1-1
عنوان: شاخ سرخ/1372/ رنگ روغن روی بوم/90 در 120 سانتیمتر

تصویر شمارۀ 2
عنوان: بدون عنوان/ ابعاد: 28.5 در 41 سانتیمتر/ تکنیک: چاپ لیزری، رنگ روغن و مداد روی کاغذ
این اثر، از مریم حسینی، به شکلی ملموستر تجسمی است از اضطراب اگزیستانسیال به همان مفهومی که پیشتر موجز عرض کردم. جایی که امر نقاشانه، نه خود نقاش، در یک اضطراب وجودی است. جایی که برگی از یک نگارگری ایرانی همچون نسخۀ نگاتیوش برساخته شده است. و انبوه عناصر کلاستروفوبیکی مانند فضای تیره که سوختن، دود، و اضمحلال را به ذهن متبادر میکند را به جای خوشوآبورنگی نسخۀ اصلی و رنگهای تند و زنده و جلوۀ پر از صور خیال آن نشانده است. همین نکته را به مواجهۀ فرمال متفاوتی در اثر بعدی، کار عرفان جمعی میبینیم.

تصویر شمارۀ 3
عنوان: پیچیدگی زمان، سادگی قابل رویت آن را از بین نمیبرد./ابعاد: 100 در 80 سانتیمتر/ تکنیک: میکس مدیا روی پارچه
در اینجا رنگهای تند و زنده و البته بدنهای انتزاعی و مینیاتوری نگارگری حفظ شده اما ترکیببندی و فضاسازی بسیار نامعمول آن با آن خطوط اریب حسی از عدمتعادل و افتادن از بلندی را القا میکنند. انگار محتوای نگارگری همچون موجودات ظریفی از درون ظرف آن درحال ریخته شدن اند. خود جمعی در استیتمنت کوتاهش نوشته است: «موضوع محوری من، انسان در جامعۀ معاصر است؛ انسانی که در مواجهه با جهانی بیثبات و دشوارفهم، پیوسته با اضطراب، سردرگمی و پیچیدگی روبهروست. در نقاشیهایم میکوشم لحظۀ مواجهه با این وضعیت را ثبت کنم.».

تصویر شمارۀ 4
عناوان: وحدت وجود/ ابعاد: 50 در 70 سانتیمتر/ تکنیک: ترکیب مواد (مرکب، پاستل گچی، چاپ ترانسفر، اسپری رنگی، ماژیک)
یا در این یکی از ستایش ملکی که به نظر میرسد نوعی نگارگری پسامدرن است. یک رباعی از خیام-یک قطرۀ آب بود و دریا شد/یک ذرۀ خاک با زمین یکتا شد/آمد شدن تو اندر این عالم چیست؟/آمد مگسی و ناپیدا شد». به شکلی در دل تصویر فضامند شده است که همچون یک نگارگری پسامدرن. این از ریختافتادگی نگاره و رنگ سیاهی که در مرکز تصویر کل این قاب را انتگره میکند، رابطۀ مرسوم بین ادبیات و تصویرگری در نگارگری کلاسیک ایرانی را واجد پیچیدگی متناسبی با زمانه میکند. تصویر در مرز میان بازنمایی و انتزاع نمود اضطرابی است در خود این رابطه.

تصویر شمارۀ 5
عنوان: سنت بر لبۀ تیغ/ ابعاد: 74 در 96 سانتیمتر
این یکی اثر از فاطمه نگهبان به شکل خیلی جسورانهتری این اضطراب اگزیستانسیالِ فرمی انضمامی در امر نقاشانه را برساخته است. اینجا نگارهای قاجاری به پیکسلهایی از تیغریشتراشی تجزیه شدهاند، اینجا خود انتخاب تیغ، به عنوان ساحت بازتولید یک نگارۀ قاجاری ، با آن رنگ قرمز لاکی آیکونیک شدۀ هنر این دوره، از یک استعارۀ صرف، نوعی آرایۀ زبانی فراروی میکند و این دگردیسی فرمال را همچون نوعی اضطراب وجودی برمیسازد.

تصویر شمارۀ 6
عنوان اثر: در پیش چشمت شیشهای داری کبود/تکنیک : رنگ روغن روی بوم/ابعاد: 100 در 50 سانتیمتر
درختهای جواد رضوی، به این تونالیتۀ خطوطش به نظرم نسبت جالبی با مجموعۀ تنۀ درختهای سهراب سپهری برقرار میکند. در این مجموعۀ سهراب، درخت هنوز به آنجایی که باید یعنی به طبیعت تعلق دارند. درخت هنوز درخت است. به زعم کشمیرشکن، سپهری ملهم از زیباییشناسی شرق دور آثاری مدرنیستی خلق میکند که در همین مجموعۀ درختها با بهرهگیری از تنش فضای پر و خالی و اشکال نیمهفیگوراتیو، ترکیبی انتزاعی با لحنی نیمهخاموش میسازد که ذهن بیننده را به سوی جهانِ زیبایی تغزلی و تفکر معنوی سوق میدهد. (کشمیرشکن؛ 1396: 197) اما جواد در واقع مسیری کاملاً معکوس میرود او اتفاقاً درخت را به کل از خاستگاه طبیعیاش کنده و در میان خطوط تند و تیز نظم شهری در بستری که آسمانِ آبیِ تیرهای را متبادر میکند معلق و بدون جایگاه رها میکند. درختانی که تنها در تقاطعهای تعاطیهای زندگی روزمره حیاتی تصنعی و تزئینی دارند. اشیایی سرد و خموش که نه زندهاند همچون هر درختی، نه مردهاند همچون الوار افقی! اضطراب وجودی آنها هم چنین است به زعم جواد رضوی.

تصویر شمارۀ 6-1
عنوان: از مجموعۀ درختان/1350/رنگ روغن روی بوم/120 در 200 سانتیمتر

تصویر شمارۀ 7
عنوان: موزۀ معاصر/ابعاد: 100 در 70 سانتیمتر/تکنیک: رنگ روغن روی بوم
در این اثر محمدرضا حقدوست که بافت و تونالیتۀ خطوط پیشرونده به سوی نگارهگر در آن تا حدی یادآور طبیعت بیجان رضا بهادروند است هرچند به کل مسیر دیگری میرود، به نوعی تنش بنیادین و امروزه بدیهیسازی شدۀ توسعه و بحران را نمای لانگشاتی از یک سولۀ خالی پدیدار کرده است. هیچ شکل قابل تشخیصی جز فضای به شکل دیالکتیکی منفی شدۀ سوله قابل تشخیص نیست. پستی و بلندی کف زمین هم کمکی به تشخیص وضعیت نمیکند. انگار دقیقاً مسئله نه بازنماییِ واقعیتِ واقعی وضعیت که استعاری کردن آن است. در واقع سوله حاوی چیزی جز خطوط پرفشاری که به سمت چشم مای مخاطب میآیند نیست. این هیچی اضطرابزا.

تصویر شمارۀ 7-1
عنوان: طبیعت بیجان شمارۀ 16/رنگ روغن روی بوم/156 در 212 سانتیمتر
دو اثر بعدی از مریم نقشواریان که تا حدی یادآور چاپهای سیندی مارشالاند اما به هیچوجه نمیتوان آنها را تقلیدی یا نااصیل دانست تنش جالبی را در فرم ساختهاند که اتفاقاً در کار مارشال نیست. در واقع وجه اکسپرسیونیستی این دو اثر با آن شکل هراسناک چهرۀ مثله شده، اتفاقاً یادآور جهانی کافکایی است. هر دو اثر واجد نگاه خیرۀ سوژۀ درون عکس اند که به مای مخاطب به شکل تهدیدآمیزی خیره شدهاند و به نظر میرسد ما را مقصر این واپاشی فرمال خود میدانند. در جایی که به نظر میرسد هر عنصری که قرار است نوعی پایداری ایجاد کند از جا دررفته است؛ دندانها، مو، و رگوپی صورت. حتی خود چشمها در اثر سمت راستی.

تصویر شمارۀ 8
عنوان: بدون عنوان/ ابعاد: 74 در 96 سانتیمتر/ تکنیک: کلاژ، شاپان و مداد رنگی

تصویر شمارۀ 9
عنوان اثر: متامورفوز/تکنیک : رنگ روغن روی پارچه / ابعاد: 69 در 67 سانتیمتر
شاید هیچ عبارتی به اندازۀ این جملۀ پاسکال که «فلاکت انسان تنها از یک چیز ناشی میشود: اینکه نمیتواند در آرامش با خودش در یک اتاق تنها بماند.» بیانگر حال انسان معاصر باشد. انسانی غرق در کلیککردن، سرگردان در پلتفرمهای مجازی که چنان از نظر هویتی با گوشی تلفن همراهش اینهمان شده است دیگر باید او را فونوساپینس دانست نه هوموساپینس به زعم بیونگ چول هان، فیلسوف کرهای الاصل آلمانی، که متوجه زوال روزافزونش نیست. در این اثر هدیه (سایه) یزدانی که به ژانر ویرانی تعلقی دانسته یا نادانسته دارد زوال و کرمخوردگی خودبسندۀ اشیاءدر فضایی سرد و آخرزمانی، چنان هراسناک شده است که حتی غیاب انسانی آن از اضطرابش نمیکاهد. اینجا انباری برای اشیائ مضمحل نیست بلکه به نظر یک فضای زیست معمولی است که به شکلی پیشگویانه و در تایملپسی نقاشانه زوالش سررسیده است. کف علیه تعیّن فضایی شوریده، مبل تکی علیه راحتی و همۀ لولهها و تاسیسات فضا. اتاق در حال لینچ کردن خود است و چه بسا ساکن آن در لحظه ترقوتروق اولیه، از این دهشت جسته باشد.

تصویر شمارۀ 10
عنوان: بخشی از مجموعۀ in limbo/ابعاد: 100 در 70 سانتی متر/تکنیک: رنگ روغن روی بوم
ابوالفضل (کامیاب) باقری در بارۀ این مجموعهاش در استیتمنتی کوتاه نوشته است: «این اثر بخشی از مجموعهای است که تلاشی بود برای بیان تجربۀ از دستدادن علاقه به هنری که سالها بخش مهمی از زندگی و هویت من بود.» فکر کنم موافقید یکی از مشترکترین تجربههای نسلی در دو سه نسل گذشته، اضطراب پایان دورۀ دانشجویی در دوران کارشناسی است. چیزی که به نظر من لحظۀ پرتاب شدن به واقعیت زیستن است، واقعیت زندگی با همۀ دهشت و البته لذتش. جایی که انگار هرآنچه سخت بود و استوار دود میشود و هوا میرود و طرفه اینکه سخت و استوار زیستن ما در آن سن و سال رویاها و آرزوهای ماست برای آینده. کدام یک از ما در لحظه ورود به دانشگاه آینده خود را با شکوهی از موفقیت و شهرت و کامیابی تصور نکرده است و اتفاقاً در پایان آن به این خوشخیالی خود نخندیده است؟ دقیق شبیه سوژۀ بدون چهره و جنسیت این اثر کامیاب باقری که در آستانۀ پلههایی ایستاده است با تصویر محوی از یک راهپلۀ دیگر و یک احتمالاً سلفپرتره بر دیوار عقبی. این هیولای بیچهره. این وضعیت هراسناک ورود به بزرگسالی و پذیرش اینکه زندگی همین است. هرچند به قول آندره مالرو: «یک زندگی به هیچ نمیارزد اما هیچچیز ارزندهتر از یک زندگی نیست».

تصویر شمارۀ 11
عنوان: مجموعۀ محمد آهنگر/ تکنیک: مونتاژ، نقاشی دیجیتال و ترکیب مواد روی چوب/ابعاد: 54 در 74 سانتیمتر
مهدی خیزاب در یادداشتش برای اثرش نوشته: «جنگ انسان را تنها زخمی نمیکند بلکه او را از خویشتن تهی میسازد». جنگ! این موحش و پلیدترین پدیدۀ انسانی، این گرنیکای مستمر در تاریخ بشری. خیزاب به نظر در اینجا خواسته است نوعی گرنیکای بیناالاذهانی معاصر بسازد. جایی که به زعم خود هنرمند «جنگ سیمای عریان و بیپردۀ ویرانی است». و چه کسی است نداند این اضطرابِ از جنگ چگونه در این مدت چنان نهادینه و تنیده در زیست ما شده است که آینده و گذشته و حال در یک مکث طولانی به هم تنیده شدهاند. انبوه تصاویر جزئیات فهم دقیق تابلو را مستلزم نگاهی گشتالتی و حسّانی میکند. به نظر قرار نیست همۀ این جزئیات و تصاویر مختلف که هرکدام خاستگاه قابل بازشناسی یا غیرقابل بازشناسی دارند دلالتی منسجم بسازند، حسّی کلی و دریافتی شناختی از کلیت اثر انگار غایت آن است. اضطرابی فراگیر در فضا همچون هوا.

تصویر شمارۀ 12
عنوان: میراث/ابعاد: 74 در 96 سانتیمتر/تکنیک: چاپ مونوپرینت و قلم فلزی

تصویر شمارۀ 13
عنوان: نخلزاد/ابعاد: 16 در 16 سانتیمتر/تکنیک: چاپ سیانوتایپ و ترکیب مواد روی مقوا
در تصویرهای شمارۀ دوازده و سیزده، حنانه جعفری و حنانه البرز، هر دو به جنوب پرداختهاند. جعفری در میراث با تکنیک مونوپرینت و قلمفلزی، کولاژی از آنچه ساخته که به قول موریس هالبواکس، بخشی از حافظۀ جمعی است. تصویری که مردمان جنوب، این عبارت انتزاعی اما معیّن برای خود ساکنان جنوب. تصویری که -با بهره از یک یادداشت سیما کوبان (کوبان، 1400: 79)- به نظر ترکیبی از کارهای گویای اسپانیایی، شیوۀ دورنماسازی جوتو و تصویرسازی سنتی ایرانی در اعوجاجی فضایی است که شاید همان بخش اصیل نوآورانۀ اثر است. بجز تصویر مرکزی، که سایر تصاویر دور آن انتگره شدهاند هیچ بازنماییِ قابل تشخیصی وجود ندارد و تصاویر به شکل یک دورچین انگار این هسته را پیراستهاند. و هسته همان است، حافظۀ جمعی مردمان جنوب. حنانه البرز هم در اثر بعدی، یعنی نخلزاد که خودش نوشته است برای او واجد «نوعی بازگشت است، به ریشه به دریا، به خانهای که در باد میرقصد.» به شکلی کاملاً بازنماینندهتر و با بهرهبردن از عناصر آیکونیک جنوب با این دغدغه مواجه شده است. و در هر دو تصویر به زعم من شکلی از حافظۀ جمعی مضطرب هست. در رنگ آبی تند، دوخت قرمزی که المانهای خاصی را قاب گرفته است در اثر البرز و در اعوجاج فضایی کار جعفری که انگار تصاویر پیرامونی با خطوطی تند و تیز به استقرار تصویر مرکزی هجوم بردهاند.

تصویر شمارۀ 14
عنوان: پشت پلکِ ترس/ابعاد: 38 در 26 سانتیمتر/تکنیک: پاستل روغنی
این هم آخرین اثری که در این یادداشت بدان میپردازم. اثری از یاسمن جوادپور. این فیگور آشنای دستها بر روی صورت. اثری که نمونههای بسیار زیادی دارد و اتفاقاً همین مسئله هرگونه شبهۀ تقلیدی بودن آن را نفی میکند. انگار این همان مواجههای است که هر نقاشی یکبار باید آن را تجربه کند. خود جوادپور نوشته است: «در این اثر چهره به آینهای از آشفتگی درونی انسان بدل میشود؛ لحظهای معلق میان سکوت و فریاد، آگاهی و انکار. دستها همچون زبانی برای بیان اضطراب و جستجوی معنا، در کنار نگاه نیمه گشودۀ سوژه، حالتی از ترس و تردید و مواجهه با خویشتن را بازتاب میدهند.». چه ساده و صمیمی از کار خودش حرف زده و اصرار دارد که این اضطراب را نشان دهد در حالی که اصراری نمیخواهد، با دیددن اثر اضطراب به ما هجوم میآورد اما در یک ماتریس رویتناپذیر به قول لیوتار.

تصویر شمارۀ 14-1
چهرۀ مضطرب/آنتونی میگوئل/ رنگ روغن روی بوم

تصویر شمارۀ 14-2
عنوان: بدون عنوان/رنگ روغن روی بوم/هنرمند: اوسوالدو گویاسامین

تصویر 14-3
عنوان: اضطراب/ هنرمند: آلیشیا اوکانر

تصویر 14-4
عنوان: زن گریان/ هنرمند: کاندیدو پورتینری/ رنگ روغن روی بوم

تصویر 13-5
عنوان: شگفتی (surprise)/ هنرمند: مرلین جرارد
اینها تنها چند نمونه از این فیگور آشنا و جهانشمولی است که بی اغراق صدها اثر دیگر با همین مضمون را میتوان دید آثاری که بدیهی است همه فرزندان جیغ ادوارد مونک محسوب میشوند. به تعبیر رُزالیند کراوس از مفهوم دیسکور، فیگور لیوتار، کار جوادپور ماتریسی را عیان میکند که در برابر گفتمان یا نظم زبانی مقاومت میکند. اگر ماتریس رویتناپذیر است به این دلیل نیست که از امر فهمپذیر برآمده بلکه از آنروست که در فضایی ورای عرصۀ امور فهمپذیر ساکن است. در گسستی رادیکال با قواعد تطبیق ]...[ این راز امر فیگورال است. (لیوتار به نقل از کراوس: 1401: 113). در واقع نکته این است که اگر میشد این فیگور یعنی دستها روی چهره را در گفتمانی به بند کشید صدها بار و توسط صدها هنرمند تکرار نمیشد این همان جایی است که امر فیگورال به کل نظم زبانی را پس میزند و در واقع به زبان ساده در جایی که خالصترین و عریانترین شکل اضطراب وجود دارد یعنی تابلوی یاسمن جوادپور، اصلاً نمیتوان از اضطراب سخن گفت و فقط باید به تصویر خیره شد. فیگو خود کار خودش را میکند.
اَرتا؛ نخستین نمایشگاه آثار تجسمی گروه نقاشی دانشگاه هنر شیراز
آبان هزاروچهارصدوپنج، شیراز: گالری سرو
مدیر نمایشگاه: دکتر فاطمه پورمند. هیئت گزینش آثار: دکتر گیتا مصباح، دکتر رضا پورزرین، علی راسترو، محمدجواد زارعمهذبیه.
منابع در تحریریۀ سایت هممیهن موجود است.
منابع:
بارنز، جولین. (1400). چشم پاینده؛ جستارهایی دربارۀ هنر. ترجمۀ آبتین رادمنش. تهران: نشر گیلگمش.
بورگر، پیتر. (1386). نظریۀ هنر آوانگارد. ترجمۀ مجید اخگر. تهران: نشر مینوی خرد.
کراوس، رزالیند. (1401). نبض دیدن. در گفتارهایی در باب بینایی. تهران: انتشارات بان.
کوبان، سیما. (1400). یک سند تصویری از انقلاب مشروطه. در حرفه هنرمند: فصلنامه هنرهای تصویری، شمارۀ 79. تابستان. صص: 18-21.
کیرکگور، سورن. (1401). مفهوم اضطراب. ترجمۀ صالح نجفی. تهران: نشر مرکز.
Rosenberg, Harold. (1966). The Anxious Object. Horizon Press: New York.