نکاتی درباره شایعه خاموشی جهانی؛ واقعیت چیست و ادعاها از کجا آمدهاند؟
پستهای شبکههای اجتماعی بدون ارائه مدرک، به نظریهای دامن زدهاند که میگوید در ۱۷ نوامبر «خاموشی جهانی» رخ خواهد داد
تاریحی که در تقویم هشدارهای اضطراری آمریکا مشخص شده، یکی از قسمتهای مجموعه «سیمپسونها» و توصیههای دولتها به شهروندان برای آماده کردن کیتهای اضطراری و ذخیره آب و مواد غذایی در خانه؛ همه اینها در هفتههای اخیر توجهها را به یک موضوع جلب کردهاند.
این موارد که هیچ ارتباط اثباتشدهای با یکدیگر ندارند، در شبکههای اجتماعی به عنوان نشانههایی مطرح شدهاند مبنی بر اینکه جهان در آستانه یک خاموشی گسترده در روز سه شنبه ۱۷ نوامبر (۲۶ آبان) قرار دارد.
همه شواهد نشان میدهد نخستین شایعات درباره این نظریه در اواخر اکتبر و پس از انتشار مطلبی از سوی «آژانس مدیریت بحران فدرال آمریکا» آغاز شد.
در ۲۸ اکتبر، این نهاد در شبکه ایکس یادآوری کرد که قرار است ۱۷ نوامبر ۲۰۲۶، حدود ساعت ۲:۲۰ بعدازظهر به وقت ساحل شرقی آمریکا، یک آزمایش سراسری «سامانه هشدارهای اضطراری» برگزار شود.
بر اساس این طرح، پیامهای آزمایشی از طریق شبکههای رادیویی و تلویزیونی پخش خواهد شد و هیچ اعلان یا هشداری به تلفنهای همراه ارسال نمیشود.
سامانه هشدارهای اضطراری سیستمی است که برای ارسال هشدارهای اضطراری به مردم از طریق شبکههای رادیویی و تلویزیونی در آمریکا به کار میرود. این سامانه به مقامهای مسئول امکان میدهد در شرایطی مانند آبوهوای شدید، بلایای طبیعی و دیگر تهدیدهای مرتبط با ایمنی عمومی، پیامهای هشدار و اطلاعرسانی را به سرعت در اختیار شهروندان قرار دهند.
هدف از این آزمایش اطمینان از عملکرد صحیح سامانه و بررسی امکان ارسال درست هشدارهاست. این آزمایش پیشتر نیز در ماه سپتامبر، در بیانیهای مشترک از سوی آژانس مدیریت بحران فدرال آمریکا (فما) و کمیسیون فدرال ارتباطات آمریکا، اعلام شده بود.
اما یادآوری این نهاد، به نقطه آغاز موجی از گمانهزنیها تبدیل شد که این آزمایش آمریکایی را به یک بحران جهانی احتمالی پیوند میداد.
برخی از این مطالب از وقوع خاموشی چندروزه خبر میدادند و به مردم توصیه میکردند آب و مواد غذایی ذخیره کنند. برخی دیگر نیز مدعی بودند اینترنت جهان در پی موجی از حملات سایبری، برای چندین ماه از دسترس خارج خواهد شد.
اما چه عواملی به شکلگیری و گسترش این نظریه دامن زدند؟ و پشت ادعاهایی که برای اثبات آن مطرح میشود، چه واقعیتهایی وجود دارد؟
نقش یک قسمت از «سیمپسونها» در گسترش این شایعه
بهمحض انتشار یادآوری مربوط به این آزمایش در آمریکا، صحنهای از مجموعه تلویزیونی «سیمپسونها» بار دیگر در شبکههای اجتماعی دستبهدست شد و برخی کاربران از آن بهعنوان شاهدی برای ادعای وقوع یک خاموشی گسترده استفاده کردند.
در این قسمت که در سال ۲۰۲۳ پخش شد، لیزا سیمپسون در سالخوردگی از خاموشی یاد میکند که شهر خیالی اسپرینگفیلد را برای ۹ روز در تاریکی فرو برد. در داستان این قسمت، قطع برق از ۱۷ نوامبر آغاز میشود و تا پایان ماه، همزمان با روز شکرگزاری، ادامه دارد.
اما این قسمت هیچ اشارهای به سال ۲۰۲۶ ندارد و تاریخ ۱۷ نوامبر را نیز بهعنوان پیشبینی یک رویداد واقعی در جهان خارج مطرح نمیکند.
با این حال، این ارتباط در حالی قوت گرفت که «سیمپسونها» سالهاست به خاطر آنچه پیشبینی رویدادهای واقعی خوانده میشود شهرت دارد.
یکی از شناختهشدهترین نمونهها، قسمتی است که در سال ۲۰۰۰ پخش شد و در آن دونالد ترامپ به عنوان رئیسجمهور آمریکا به تصویر کشیده شده بود؛ سالها پیش از آنکه او در انتخابات ۲۰۱۶ به پیروزی برسد.
یکی از نخستین حسابهایی که بیبیسی برزیل شناسایی کرد و این صحنه را به ادعای یک خاموشی گسترده مرتبط دانست، حساب کاربری کرهای «اچچنلایکس» بود.
در پستی که به هشدار مربوط به آزمایش سامانه آمریکایی اشاره میکرد، این حساب تصویری را منتشر کرد که در آن لیزا سیمپسون در برابر برگهای با تاریخ «۱۷ نوامبر» و عبارت «طوفانی در راه است» دیده میشود.
در همان روز، حساب کاربری «اتریلبن» که خود را «واقعبین در قبال نظریههای توطئه» معرفی میکند، بخشی از این صحنه از «سیمپسونها» را همراه با این پرسش منتشر کرد: «برای یک خاموشی گسترده آمادهاید؟»
او در توضیح این پست همچنین این پرسش را مطرح کرد که آیا این قسمت نمونهای از «برنامهریزی پیشگویانه» است یا صرفاً یک تصادف. «برنامهریزی پیشگویانه» اصطلاحی است که طرفداران نظریههای توطئه برای توصیف نمایش ظاهری رویدادهای آینده در فیلمها و برنامههای تلویزیونی به کار میبرند.
در برزیل، یکی از نخستین پستهایی که بیبیسی شناسایی کرده است، در ۳۰ اکتبر از سوی حسابی با نام «بیداری کیهانی» منتشر شد.
این حساب نوشت: «آزمایش سامانه اضطراری برای ۱۷ نوامبر برنامهریزی شده؛ همان روزی که در یکی از قسمتهای سیمپسونها یک خاموشی بزرگ نشان داده شده بود.»
این حساب از نام اختصاری اشتباهی برای سامانه استفاده کرده بود، در حالی که آزمایش اعلامشده از سوی مقامهای آمریکایی مربوط به سامانه هشدار اضطراری بود.
تا آن زمان، پستهایی که به این گمانهزنیها دامن میزدند دامنه محدودی داشتند.
اما روایت در ۳۱ اکتبر در شبکه ایکس بازتاب گستردهای پیدا کرد، زمانی که حسابی با بیش از ۱۳۵ هزار دنبالکننده متنی منتشر کرد که بیش از سه میلیون بار دیده شد.
نویسنده این حساب که خود را مفسر اخبار مالی معرفی میکند، مدعی شد تلفنی با «باهوشترین فردی که میشناسد» صحبت کرده و سپس پیشبینی را که به او نسبت داده بود بازگو کرد.
اما هویت این فرد را فاش نکرد و هیچ سند، داده یا مدرک دیگری برای اثبات این ادعا ارائه نداد.
بر اساس این پیام، جهان در آستانه نوعی «کووید ۲.۰» قرار میگیرد. این بار نه بهدلیل شیوع بیماری، بلکه در اثر موجی از حملات سایبری.
در این متن ادعا شده بود سامانههای بانکها ممکن است هک شوند و اطلاعات آنها پاک شود، بهگونهای که موجودی هزاران حساب بانکی به صفر برسد و امکان بازیابی آن وجود نداشته باشد.
این پست همچنین پیشبینی کرده بود اینترنت سراسر جهان برای سه ماه خاموش خواهد شد تا آسیبپذیریها با کمک سامانههای پیشرفته هوش مصنوعی برطرف شوند.
طبق این روایت، چنین وضعیتی باعث وحشت و آشوب میشد و مردم باید غذا، آب، طلا، نقره، سلاح، مهمات و پول نقد ذخیره میکردند.
نویسنده در پایان مدعی شد شایعاتی در گردش است که این قطع سراسری اینترنت از ۱۷ نوامبر آغاز خواهد شد، بیآنکه هیچ شاهد یا مدرک مشخصی برای این ادعا ارائه کند؛ ویژگی که معمولاً در روایتهای مبتنی بر نظریههای توطئه مشاهده میشود، جایی که سناریوهای فاجعهبار با لحنی هشدارآمیز مطرح میشوند اما پشتوانه مستندی ندارند.
چگونه برخی اخبار واقعی به تقویت این نظریه کمک کردند؟
این شایعات در خلأ شکل نگرفتند. در هفتههای پیش از آن، دولتهای چند کشور توصیهها و دستورالعملهایی منتشر کرده بودند و از شهروندان میخواستند برای شرایط اضطراری آمادگی داشته باشند.
در بریتانیا، دولت ۲۲ اکتبر کارزاری با عنوان «آماده باشید» راهاندازی کرد که به خانوادهها توصیه میکند برای مواجهه با اختلال در خدمات ضروری تا سه روز آمادگی داشته باشند.
در ژاپن نیز مقامها در ۲ نوامبر بار دیگر به مردم توصیه کردند در خانه ذخایر آب و غذا نگهداری کنند تا برای خطرهایی مانند زلزله و فوران آتشفشان آماده باشند.
در برزیل، سازمان ملی دفاع مدنی نیز هفته گذشته دستورالعملهایی درباره تهیه بسته اضطراری حاوی اقلام ضروری برای مدت حداکثر ۷۲ ساعت منتشر کرد.
بازتاب گسترده این موضوع باعث شد دولت برزیل بگوید که این توصیه صرفاً جنبه پیشگیرانه داشته و به هیچ هشدار ملی یا پیشبینی درباره اختلال گسترده در خدمات عمومی یا تأمین کالاها و خدمات مربوط نبوده است.
اما در شبکههای اجتماعی، این رویدادهای جداگانه بهگونهای کنار هم قرار گرفتند که گویی قطعات یک پازل واحد هستند.
در اینستاگرام، یکی از این ویدیوها که نزدیک به سه میلیون بار دیده شد، شامل اظهارات یک اینفلوئنسر بود که مدعی میشد «ممکن است یک خاموشی در راه باشد» و ۳۳ کشور تاکنون به شهروندان خود توصیه کردهاند برای آن آماده شوند.
در بخشی از این ویدیو گفته میشود: «نه برق، نه پرداخت الکترونیکی، نه کارت بانکی، نه اینترنت.»
با این حال، این ادعا که ۳۳ کشور به طور همزمان به شهروندان خود توصیه کردهاند آب و مواد غذایی ذخیره کنند، بدون در نظر گرفتن زمینه و جزئیات مطرح شده است.
این رقم از گزارشی گرفته شده بود که مجله آمریکایی «نیوزویک» در ماه اکتبر منتشر کرد. این گزارش فهرستی از کشورهایی را گردآوری کرده بود که دولتهایشان به شهروندان توصیه میکنند در شرایط اضطراری، مقداری از اقلام ضروری و ذخایر پایه را در خانه نگه دارند.
اما این توصیهها بخشی از یک هشدار مشترک نیستند و نشانهای از احتمال وقوع یک خاموشی گسترده نیز به شمار نمیروند. این دستورالعملها در زمانهای مختلف منتشر شدهاند و بر پایه خطرات متفاوتی، از جمله بلایای طبیعی و اختلال در خدمات ضروری، تنظیم شدهاند.
همانطور که بیبیسی پیشتر گزارش داده است، کارشناسان تهیه کیت اضطراری را به عنوان اقدامی پیشگیرانه توصیه میکنند تا آسیبپذیری مردم در برابر انواع مختلف بحرانها کاهش یابد.
علاوه بر توصیههای مربوط به آمادگی در شرایط اضطراری، گزارشهایی درباره حملات سایبری و برخی حوادث اخیر نیز به تدریج با این ادعای خاموشی گسترده پیوند داده شدند.
خبرگزاری رویترز از حملهای سایبری خبر داد که سامانههای سرمایشی بیش از ۵۰۰ سوپرمارکت در فرانسه را هدف قرار داد. حملات مشابهی نیز در دیگر کشورهای اروپایی گزارش شده است.
بخش مالی نیز از حملات سایبری در امان نمانده و صنعت هوانوردی هم با اختلالهایی روبهرو شده است؛ از جمله مواردی که در آن پروازهای تجاری هشدارهای جعلی درباره وجود بمب در هواپیما دریافت کردند و همین موضوع باعث تغییر مسیر یا اختلال در پروازها در کشورهای مختلف شد.
با این حال، هرچند همه این رویدادها واقعاً رخ دادهاند، هیچ مدرکی وجود ندارد که نشان دهد به یکدیگر مرتبط هستند یا بخشی از یک طرح هماهنگ برای ایجاد خاموشی در مقیاس جهانی به شمار میروند.
چرا وقوع یک خاموشی جهانی بعید به نظر میرسد؟
در راستیآزمایی منتشرشده از سوی وبسایت جیوان، کارشناسان توضیح دادند که چرا وقوع یک خاموشی همزمان در چنین ابعادی از نظر فنی بسیار بعید است. به گفته آنها، شبکههای برق کشورهای مختلف به صورت یک سامانه یکپارچه جهانی عمل نمیکنند که بتوان آن را یکجا از کار انداخت یا خاموش کرد.
همچنین هیچ نشانهای وجود ندارد که این رویدادها به آزمایش سامانه هشدارهای اضطراری که قرار است ۱۷ نوامبر در آمریکا برگزار شود، ارتباطی داشته باشند.
پائولو دمورو، دکترای نشانهشناسی، در گفتوگویی با بیبیسی برزیل در ماه اکتبر توضیح داد که نظریههای توطئه، یا آنگونه که او ترجیح میدهد آنها را «خیالبافیهای توطئهآمیز» بنامد، اغلب از رویدادهای واقعی برای ساختن روایتهایی استفاده میکنند که مدعیاند اتفاق مهمی در شرف وقوع است و عامدانه از افکار عمومی پنهان نگه داشته میشود.
دمورو میگوید جستوجوی نشانهها یکی از ویژگیهایی است که باعث میشود این روایتها به حیات خود ادامه دهند. در چنین روندی، هر تصادف یا همزمانی به عنوان تأییدی تازه بر فرضیه اولیه تفسیر میشود؛ فرایندی که او آن را به نوعی «شکار گنج» تشبیه میکند.
او گفت: «وقتی با یک تردید روبهرو میشویم، مثل یک کارآگاه کوچک رفتار میکنیم؛ دنبال سرنخها میرویم، میخواهیم بیشتر بدانیم، چیزی را ثابت کنیم و حقانیت خودمان را به اثبات برسانیم. آدمها به جزئیات میچسبند.»
دمورو همچنین به نقش قدرت تخیل در جذابیت این روایتها اشاره میکند. به گفته او، این روایتها نوعی گریز از روزمرگی و واقعیتهای زندگی روزانه در اختیار افراد قرار میدهند و همین موضوع تا حدی توضیح میدهد که چرا چنین قدرتی در جلب توجه و ایجاد مشارکت جمعی دارند.
او میگوید: «نظریههای توطئه، یا به تعبیر من "خیالبافیهای توطئهآمیز"، تا حدی ما را از یکنواختی و واقعیت زندگی روزمره جدا میکنند. همین موضوع باعث ایجاد مشارکت جمعی میشود، چون این روایتها شبیه شایعهاند؛ چیزی که فقط زمانی معنا پیدا میکند که با دیگران به اشتراک گذاشته شود.»