مزیت استراتژیکی که پاشنه آشیل روسیه شد
چگونه اوکراین پالایشگاه‌های نفت روسیه را فلج می‌کند؟
حملات به پالایشگاه روسیه بخشی از کارزار هماهنگ اوکراین برای آسیب رساندن و نابودی پالایشگاه‌ها و سایر زیرساخت‌های انرژی این کشور است؛ راهبردی که به گفته اوکراین، با هدف نزدیک‌تر کردن پایان جنگ دنبال می‌شود.
به گزارش هم‌میهن آنلاین و به نقل از اقتصادنیوز، روز جمعه یک پالایشگاه نفت در منطقه سامارای روسیه مورد حمله قرار گرفت و به این ترتیب اوکراین به وقفه‌ای دو هفته‌ای در حملات به پالایشگاه‌ها پایان داد؛ وقفه‌ای که در پی فشارهای شدید دولت دونالد ترامپ، رئیس جمهور ایالات متحده، برای توقف چنین عملیاتی ایجاد شده بود.
به نوشته وال استریت ژورنال، تصاویر و ویدیوهای منتشرشده در شبکه‌های اجتماعی، ستون‌هایی از دود را نشان می‌دهند که بر فراز پالایشگاه نووکویبیشفسک به آسمان برمی‌خیزند. نیروهای اوکراینی آخرین بار در ۱۵ اکتبر به یک پالایشگاه نفت حمله کرده بودند و از ۲۰ اکتبر به بعد، هیچ‌گونه حمله دیگری به زیرساخت‌های نفتی روسیه انجام نداده بودند. این وقفه در حالی رخ دادکه ترامپ و دیگر مقامات ایالات متحده بارها خواستار توقف این حملات شده بودند. ترامپ به‌طور علنی حملات اوکراین را عامل قیمت بالای سوخت در سطح جهانی دانسته است؛ این در حالی است که کارشناسان حوزه انرژی، این وضعیت را عمدتاً به جنگ میان ایالات متحده و ایران نسبت می‌دهند.
حمله غیرمنتظره زیرساختی در آستانه انتخابات
اوایل همین ماه میلادی، ترامپ همچنین خواستار برکناری زلنسکی شد و او را مقصر ادامه جنگ روسیه علیه اوکراین دانست. کی‌یف همچنین تحت فشار شرکت اسپیس‌ایکس، متعلق به ایلان ماسک قرار گرفت؛ شرکتی که در ۱۴ اکتبر، محدودیت‌های سرعتی را بر نسخه نظامی سرویس اینترنت ماهواره‌ای استارلینک در اوکراین اعمال کرد. این محدودیت سرعت، برخی از عملیات‌های پهپادی را به مدت ۱۰ روز مختل کرد تا اینکه اسپیس‌ایکس در ۲۴ اکتبر، سرویس را به حالت عادی بازگرداند.
به گفته منابع آگاه، یوگنی خمارا، وزیر دفاع اوکراین، اخیراً به ولودیمیر زلنسکی، رئیس‌جمهور این کشور، گفته که ارتش اوکراین به دلیل شرایط حساس دیپلماتیک با ایالات متحده، در انجام حملات علیه پالایشگاه‌ها با احتیاط عمل می‌کند. به گفته این فرد، زلنسکی این موضوع را پذیرفت اما اظهار داشت که ارتش در تغییر موضع خود آزاد است. زلنسکی روز سه‌شنبه در کی‌یف به خبرنگاران گفت: «نیروهای ما در این روزها سعی کرده‌اند کمی محتاط‌تر عمل کنند. اما دستوری مبنی بر عدم حمله به پالایشگاه‌ها دریافت نکرده‌اند.»
تصمیم برای حمله به نووکویبیشفسک در حالی اتخاذ شد که متحدان اروپایی به کی‌یف توصیه کرده بودند تا پس از انتخابات میان‌دوره‌ای آمریکا دست نگه دارد، تا تنش‌های اخیر میان زلنسکی و ترامپ کاهش یابد. زلنسکی گفته که اوکراین در ازای توقف حملات به پالایشگاه‌ها، خواهان حفاظت بیشتر از زیرساخت‌های انرژی خود است؛ زیرساخت‌هایی که روسیه در آستانه زمستان به‌طور سیستماتیک با حملات موشکی و پهپادی در حال نابودی آن‌هاست.
این در شرایطی است که روسیه همچنان به تشدید حملات موشکی و پهپادی خود علیه زیرساخت‌های انرژی و شهرهای اوکراین ادامه می‌دهد که منجر به افزایش شمار تلفات غیرنظامیان شده است. روز پنجشنبه، در میان سایر تلفات غیرنظامی در سراسر این کشور، یک حمله پهپادی روسیه به سکوی ایستگاه راه‌آهن در شهر دنیپرو، جان ۱۵ نفر را گرفت. هدف اوکراین از کارزار علیه پالایشگاه‌های روسیه، تضعیف درآمدهای نفتی است که به تأمین مالی تهاجم مسکو به همسایه کوچک‌ترش کمک می‌کند. کی‌یف نگران است که توقف این حملات به ولادیمیر پوتین، رئیس‌جمهور روسیه، اجازه دهد تا جنگ ویرانگر خود علیه اوکراین را طولانی‌تر کند.
چگونه اوکراین پالایشگاه‌های نفت روسیه را فلج می‌کند؟
در همین رابطه، واشنگتن پست در گزارشی تلاش کرده به این پرسش پاسخ دهد که چگونه اوکراین با حملات دقیق پهپادی، پالایشگاه‌های نفت روسیه را فلج می‌کند؛ حملاتی که در نتیجه آن، بدترین بحران سوخت در این کشور از زمان فروپاشی اتحاد جماهیر شوروی است.
بر اساس این گزارش، در ۱۶ ژوئن 2026، ارتش اوکراین موجی از پهپادها را برای حمله به یکی از تحت‌حفاظت‌ترین پالایشگاه‌های نفت روسیه، واقع در حاشیه جنوب شرقی مسکو، اعزام کرد. ویدیوهای منتشرشده از پیامدهای این حمله، مجموعه‌ای از برج‌های متراکم را نشان می‌دهند که در میان شعله‌های آتش گرفتار شده‌اند. انتخاب این هدف تصادفی نبود؛ چرا که این بخش در کانون اصلی فرآیند پالایش قرار دارد.
این برجِ در حال سوختن، بخشی از تأسیساتی است که در روسیه اغلب با نام اختصاری «ELOU-AVT» شناخته می‌شود؛ عنوانی که مخفف «واحد نمک‌زدایی الکتریکی و تقطیر در فشار اتمسفر و خلأ» است. واحدهای نمک‌زدایی الکتریکی، پیش از ورود نفت خام به بخش‌های تقطیر، آب و نمک را از آن جدا می‌کنند. سپس در واحدهای تقطیر، نفت خام به ترکیبات مجزا تفکیک می‌شود؛ این نخستین گام در فرآیند تولید بنزین و سایر سوخت‌های ارزشمند است.
این حمله — که نخستین مورد از دو حمله صورت‌گرفته در طول چند روز بود — به یکی از واحدهای تقطیر آسیب رساند. به گفته شرکت کپلر که در زمینه داده‌های جهانی کالا فعالیت می‌کند، این حملات باعث از کار افتادن پالایشگاه شد و تا ماه سپتامبر، این تأسیسات همچنان غیرفعال باقی مانده بود.
بدترین بحران سوخت از زمان فروپاشی شوروی؛ راهبردی برای پایان دادن به یک جنگِ چندین‌ساله
حملات به پالایشگاه مسکو بخشی از کارزار هماهنگ اوکراین برای آسیب رساندن و نابودی پالایشگاه‌ها و سایر زیرساخت‌های انرژی روسیه است؛ راهبردی که به گفته ولودیمیر زلنسکی، رئیس‌جمهور اوکراین، با هدف نزدیک‌تر کردن پایان جنگِ چندین‌ساله دنبال می‌شود.
نتیجه این اقدامات، بدترین بحران سوخت در این کشور از زمان فروپاشی اتحاد جماهیر شوروی بوده است. شرکت‌های بزرگ نفتی سقف مشخصی برای خرید سوخت توسط مشتریان تعیین کرده‌اند و قیمت بنزین و گازوئیل نیز از ابتدای سال جاری حدود ۲۰ درصد افزایش یافته است؛ مسئله‌ای که به تشدید تورم در سراسر این کشور دامن زده است.
بر اساس بررسی تصاویر ماهواره‌ای و سایر مستندات بصری توسط روزنامه «واشنگتن‌پست» و همچنین گفتگو با کارشناسان و مقامات نظامی اوکراین، این کارزار نظامی با هدف قرار دادن بخش‌های حیاتی پالایشگاه‌ها — به‌ویژه واحدهای نمک‌زدایی و تقطیر — اختلالات گسترده‌ای ایجاد کرده است؛ بخش‌هایی که به دلیل تحریم‌ها، تعمیر آنها به‌مراتب دشوارتر شده است. به گفته این کارشناسان و مقامات، پیشرفت‌های سریع در تولید پهپادها و دریافت اطلاعات از متحدان — که به اوکراین در برنامه‌ریزی و اجرای حملات کمک می‌کند — نقش مهمی در موفقیت این حملات به پالایشگاه‌ها داشته است.
حمله به قلب پالایشگاه
طبق تحلیل واشنگتن‌پست از بخشی از حملات اوکراین، دست‌کم دو‌سوم از ۳۶ پالایشگاه بزرگ روسیه (که توسط شرکت تحلیل بازار «اس‌اندپی گلوبال انرژی» رصد می‌شوند) بین اول آوریل تا ۳۱ اوت هدف قرار گرفته‌اند. برخی از این پالایشگاه‌ها تا پنج بار مورد حمله واقع شده‌اند، به‌طوری که به‌طور میانگین هر سه روز یک حمله صورت گرفته است.
واشنگتن‌پست ده‌ها مورد از این حملات را بررسی کرد و تمرکز خود را بر مواردی گذاشت که تصاویر ماهواره‌ای از پیامدهای حمله در دسترس بود و آسیب‌ها در آنها به‌وضوح دیده می‌شد. سه کارشناس حوزه پالایشگاه، تصاویر ماهواره‌ای را بررسی کردند تا مشخص کنند چه نوع تجهیزاتی هدف قرار گرفته‌اند.
بر اساس این بررسی، از میان ۵۴ حمله‌ای که توسط واشنگتن‌پست تحلیل و توسط کارشناسان بازبینی شد، به نظر می‌رسد بیش از نیمی از آنها به واحدهای نمک‌زدایی و تقطیر آسیب رسانده‌اند. همچنین، بیش از یک‌سوم از این ۵۴ مورد، واحدهای پردازش ثانویه در مجاورت آنها را هدف قرار داده‌اند؛ واحدهایی که مواد تقطیرشده را به محصولات ارزشمندتری مانند بنزین، سوخت جت و گاز مایع (LPG) تبدیل می‌کنند.
به گفته یکی از فرماندهان گردان پهپادی اوکراین «ما مهم‌ترین بخش‌های پالایشگاه نفت را هدف قرار می‌دهیم. نیازی نیست به کل تأسیسات حمله کنیم؛ ما می‌دانیم کجا را بزنیم تا فعالیت پالایشگاه متوقف شود و دیگر نتواند به چرخه تولید بازگردد.»
مخمصه روسی تحریم و تهدید به مصادره
یک روز پس از آغاز تهاجم روسیه به اوکراین در ۲۴ فوریه ۲۰۲۲، اتحادیه اروپا در قالب یک بسته تحریمی گسترده، صادرات تجهیزات مربوط به واحدهای تقطیر (در فشار اتمسفریک و خلأ) و واحدهای پردازش ثانویه به روسیه را ممنوع کرد. چند روز بعد، ایالات متحده نیز با اعمال محدودیت بر مجوزهای صادراتیِ همین تجهیزات، عملاً فروش آنها به روسیه را ممنوع ساخت.
به گفته الکساندر کولیاندر، مدیر بخش اروپا در گروه اوراسیا و کارشناس اقتصاد روسیه، این تحریم‌ها دسترسی مسکو به قطعات مورد نیاز برای تعمیر تأسیساتی را که هدف حملات اوکراین قرار گرفته‌اند، دشوار می‌سازد. او گفت: «فکر نمی‌کنم هیچ‌یک از تأسیسات آسیب‌دیده غیرقابل تعمیر باشند؛ مشکل اینجاست که فاصله زمانی میان حملات، کوتاه‌تر از مدت‌زمان لازم برای انجام تعمیرات است.» به گفته سرگئی واکولنکو، پژوهشگر ارشد در مرکز کارنگی روسیه و اوراسیا، حتی اگر این تأسیسات تعمیر شوند، تکرار حملات باعث ایجاد تنش در سازه‌های فلزی شده و احتمال فروپاشی کامل و فاجعه‌بار آنها را افزایش می‌دهد.
دونالد ترامپ، رئیس‌جمهور، در هفته‌های اخیر بارها نسبت به حملات اوکراین به پالایشگاه‌های روسیه ابراز نگرانی کرده و مدعی شده است که افزایش جهانی قیمت گازوئیل «عمدتاً ناشی از جنگ روسیه و اوکراین» است. او روز جمعه اعلام کرد که ایالات متحده محدودیت‌های واردات گازوئیل از روسیه را کاهش خواهد داد؛ اقدامی که عملاً واشنگتن را در کنار مسکو و در تقابل با اوکراین و حملات این کشور به زیرساخت‌های انرژی روسیه قرار می‌دهد.
ولادیمیر پوتین، رئیس‌جمهور روسیه، در یک سخنرانی عمومی در ماه اکتبر اذعان کرد که اوکراین با هدف ضربه زدن به اقتصاد روسیه، پالایشگاه‌های نفت این کشور را هدف قرار داده است. پوتین گفت: «آیا آنها به هدفشان رسیدند؟ تا حدودی؛ چرا که طبق برآوردهای ما، حدود ۱ درصد از تولید ناخالص داخلی خود را از دست دادیم.» او متعهد شده است که سامانه‌های پدافند هوایی کشور را تقویت کند. همچنین دولت او فرمانی صادر کرده که به موجب آن، اگر مالکانِ زیرساخت‌های حیاتی (از جمله پالایشگاه‌ها) نتوانند از دارایی‌های خود محافظت کنند یا از تعمیر آنها سر باز زنند، دولت می‌تواند کنترل این تأسیسات را در دست بگیرد. علاوه بر این، دولت برای نخستین بار به شرکت‌های خصوصی اجازه داده است تا سامانه‌های پدافند هوایی اختصاصی خود را خریداری و نصب کنند.
خارج شدن نیمی از ظرفیت کل پالایش روسیه از مدار
فایننشال تایمز پیش‌تر گزارش داده بود که اوکراین در حملات خود، قطعات حیاتی و کلیدی پالایشگاه‌ها را هدف قرار می‌دهد که جایگزین کردن آنها بسیار دشوار است. بر اساس داده‌های گردآوری‌شده توسط توچنی، یک گروه پژوهشی مستقل اوکراینی که بر پایه منابع باز فعالیت می‌کند، حملات گسترده پهپادی اوکراین به پالایشگاه‌های روسیه به‌طور جدی از ماه اوت سال گذشته آغاز شد. بر اساس داده‌های توچنی، سرعت حملات در ماه‌های زمستان -زمانی که اوکراین و روسیه چندین دور مذاکره برگزار کردند- کاهش یافت، اما در ماه آوریل شتاب گرفت و در ماه اوت امسال به بالاترین سطح خود رسید.
به گفته تانگو، فرمانده یگان پهپادی، اگرچه ارتش اوکراین از سال گذشته بخش‌های حیاتی پالایشگاه‌ها را هدف قرار داده، اما با گذشت زمان و «افزایش شدت حملات»، به موفقیت‌های بیشتری دست یافته است. تانگو در «مرکز مستقل اول سامانه‌های بدون سرنشین» اوکراین خدمت می‌کند؛ واحدی که تخصص آن انجام عملیات‌های «حمله در عمق» است؛ یعنی حملات دوربرد اوکراین که تأسیسات انرژی و صنایع نظامی را در عمق خاک روسیه هدف قرار می‌دهند.
به گزارش اس‌اندپی گلوبال انرژی، تا پایان ماه اوت امسال، نیمی از ظرفیت کل پالایش روسیه از مدار خارج شده بود؛ رقمی که بیش از دو برابرِ میزان ظرفیت غیرفعال‌شده در اواخر سال ۲۰۲۵ است. همچنین بر اساس داده‌های همین مؤسسه، تا اوایل ماه اوت، حجم صادرات فرآورده‌های نفتی پالایش‌شده به نصفِ میزانِ مشابه در سال ۲۰۲۵ کاهش یافته است.
حمله در عمق؛ مزیت استراتژیکی که پاشنه آشیل شد
به گفته کارشناسان، توانایی فزاینده اوکراین در تولید انبوه پهپادهای ارزان‌قیمت و قطعات آنها، به ارتش این کشور کمک کرده است تا در حملات خود، امواج بزرگ‌تری از پهپادها را به کار گیرد.
یکی از افراد دخیل در عملیات‌های پهپادیِ «حمله در عمق» گفت که نیروهای اوکراینی از سال گذشته، تعداد پهپادها و «اهداف فریبنده» (decoy) را در هر موجِ حمله، دو برابر کرده‌اند. اهداف فریبنده که فاقد مواد منفجره هستند، به سردرگم کردن سامانه‌های پدافند هوایی روسیه کمک کرده و باعث می‌شوند آنها مهمات خود را هدر دهند. این فرد گفت: «میزان موفقیت پهپادها به وجود اهداف فریبنده بستگی دارد. اگر این کار را نکنید، فقط سیستم‌های بسیار گران‌قیمتی را از دست خواهید داد. نیروهای اوکراینی عموماً بخش‌هایی از پالایشگاه‌ها را که تعمیرشان دشوار است، هدف قرار می‌دهند».
به گفته آندراش راچ، عضو ارشد شورای روابط خارجی آلمان که تحقیقاتی در مورد عملیات پهپادها در اوکراین انجام داده است، حتی اگر فقط ۲ تا ۳ درصد از پهپادها به هدف خود برسند - عددی که او «واقع‌بینانه» خواند - خسارات قابل توجهی وارد خواهند کرد. او گفت: «محموله های تهاجمی حمله برای دفاع بسیار بزرگ هستند.»
کارزار اوکراین، وسعت روسیه را که از نظر تاریخی یکی از مزایای استراتژیک بزرگ آن بوده، به یک نقطه ضعف تبدیل کرده است. کارشناسان می‌گویند که پدافند هوایی روسیه بسیار پراکنده است و دفاع از هر پالایشگاه را برای آنها غیرممکن می‌کند. به گفته کارشناسان، کمک‌های اطلاعاتی متحدان غربی به اوکراین کمک کرده تا از شکاف‌های موجود در پدافند هوایی روسیه بهره‌برداری کند. به گفته یک مقام امنیتی اروپایی، اطلاعات ایالات متحده در مورد مکان‌های خاص سامانه‌های دفاع هوایی و رادارهای روسیه در نقشه‌برداری از مسیرهایی که از شناسایی فرار می‌کنند، بسیار مهم بوده است.
اوکراین همچنین می‌تواند با استفاده از بالن‌های ارتفاع بالا برای شناور کردن پهپادها قبل از استقرار، حملاتی را در عمق خاک روسیه انجام دهد. به گفته این مقام اروپایی و دبورا فیرلامب، یک شرکت سرمایه‌گذاری خطرپذیر آمریکایی که در فناوری دفاعی اوکراین از جمله پهپادها سرمایه‌گذاری می‌کند، این امر به پهپادها اجازه می‌دهد سوخت کمتر و مواد منفجره بیشتری حمل کنند. فیرلامب و تانگو گفتند هوش مصنوعی به بهبود هدف‌گیری اوکراین کمک کرده است.
کریستینا هاروارد، معاون سرپرست تیم روسیه در موسسه مطالعات جنگ، گفت که علاوه بر هدف قرار دادن پالایشگاه‌ها، ده‌ها حمله دیگر به اوکراین در سال جاری به مخازن ذخیره‌سازی سوخت و زیرساخت‌های پمپاژ و خط لوله در سراسر کشور آسیب رسانده و حمل و نقل سوخت را حتی با وجود محدودتر شدن، دشوارتر کرده است.
به کانال تلگرام هم میهن بپیوندید
به کانال بله هم میهن بپیوندید
به کانال روبیکا هم میهن بپیوندید
