خروج آمریکا از عراق چه پیامدهایی برای خاورمیانه دارد؟

به گزارش هم‌میهن آنلاین و به نقل از اقتصادآنلاین، پس از ۲۳ سال از جنگ، آمریکا از عراق خارج می‌شود. پنتاگون رسما اعلام کرده ایالات متحده به حضور نظامی در عراق پایان داده است. حضوری که با حمله سال ۱۳۸۱ آغاز شد، با جنگ علیه داعش ادامه یافت و اکنون در شرایطی پایان می‌گیرد که ایران و گروه‌های مسلح نزدیک به جمهوری اسلامی، در بغداد نفوذ قابل‌توجهی دارند و آمریکا ۱.۷ تریلیون دلار در ۲۳ سال گذشته هزینه کرده است.

خروج نیرو‌های آمریکایی براساس توافق دو سال پیش بین آمریکا و عراق شکل گرفت و دونالد ترامپ آن را اجرایی کرده است. اما این اقدام پیامد‌های امنیتی و سیاسی قابل توجهی برای منطقه خواهد داشت که یک طرف آن ایران خواهد بود.

از سرنگونی صدام تا خروج از عراق

داستان خروج امروز آمریکا به حمله ۲۰ سال قبل برمی‌گردد. حمله آمریکا به عراق برای سرنگونی صدام حسین، ساختار سیاسی و امنیتی کشور را فرو ریخت و عراق را وارد دوره‌ای طولانی از شورش، جنگ فرقه‌ای و بی‌ثباتی کرد. در این میان، شکل‌گیری نظام سیاسی جدید با محوریت اهل سنت، کرد‌ها و احزاب شیعه، زمینه‌ای فراهم کرد که نفوذ ایران در ساختار سیاسی عراق به‌تدریج افزایش یابد.

آمریکا در پایان سال در سال ۱۳۸۹ یعنی هشت سال بعد از حمله، نیرو‌های خود را خارج کرد، اما کمتر از سه سال بعد، ظهور داعش در منطقه و عراق معادله را تغییر داد. این گروه توانست در مقطعی حدود یک‌سوم خاک عراق را در اختیار بگیرد و واشنگتن در سال ۱۳۹۲ بار دیگر نیرو‌های خود را برای کمک به بغداد وارد عراق کرد. عملیات موسوم به «عزم راسخ» طی ۱۲ سال، با هدف کنترل داعش انجام شد و اکنون واشنگتن می‌گوید این گروه دیگر یک تهدید نظامی سازمان‌یافته در عراق نیست. هرچند که جمهوری اسلامی ایران و گروه‌های نزدیک به محور مقاومت تاکید داشتند که آمریکا خود از پدیدآورندگان داعش بوده است.

چند آمریکایی در عراق بودند؟

تا پیش از مرحله نهایی خروج، حدود ۲ هزار نیروی آمریکایی پیش از مرحله نهایی در عراق بودند. رقمی که با بیش از ۱۶۰ هزار نیروی آمریکایی در اوج حضور واشنگتن در سال‌های پس از حمله ۲۰۰۳ قابل مقایسه نیست. با این حال، اهمیت این نیرو‌ها صرفاً به تعدادشان محدود نبوده است. آنها اطلاعات، شناسایی، پشتیبانی هوایی و توانایی مقابله با پهپاد‌ها و موشک‌ها بخش مهمی از ارزش حضور آمریکا در منطقه خاورمیانه را تشکیل می‌داد.

نقش گروه‌های مسلح شیعی در عراق

با خروج آمریکا، پیامد‌های امنیتی و سیاسی خود را نشان خواهد داد. ضعف نسبی برخی نهاد‌های امنیتی عراق، قدرت گروه‌های مسلح، ادامه فعالیت هسته‌های داعش و تشدید رقابت ایران و آمریکا در سایه این اقدام قرار می‌گیرند.

در سال‌های اخیر، گروه‌های مسلح شیعی نزدیک به محور مقاومت به یکی از بازیگران مهم سیاسی و امنیتی عراق تبدیل شده‌اند. برخی از این گروه‌ها پس از جنگ با داعش بیش از پیش در ساختار سیاسی کشور ادغام شدند و در وزارتخانه‌ها و پارلمان نیز نفوذ پیدا کردند. گزارش‌ها مدعی هستند برخی از همین گروه‌ها در جریان جنگ آمریکا و ایران، بیش از ۶۰۰ حمله علیه تأسیسات و شهروندان آمریکایی در عراق انجام داده‌اند.

در چنین شرایطی، خروج آمریکا به این معناست که واشنگتن برای کاهش حضور نظامی خود، مسئولیت امنیت عراق را به دولت بغداد واگذار کرده است. اما تناقض اینجاست که حتی آمریکا نیز قادر نبود تا این گروه‌ها را وادار به خلع سلاح کند و حالا ضمن خروج از منطقه، دولت عراق را برای خلع سلاح این گروه‌ها تحت فشار گذاشته است.

دولت عراق نیز تلاش کرده است این معادله را تغییر دهد. علی زیدی، نخست‌وزیر عراق، ابتدا برای خلع سلاح گروه‌های مسلح مورد حمایت ایران ضرب‌الاجل تعیین کرد، اما این ضرب‌الاجل اکنون با احتمال تمدید تا سال آینده مواجه شده است. در واقع، بغداد همزمان باید میان دو هدف دشوار تعادل برقرار کند. از یک سو فشار آمریکا برای خلع سلاح گروه‌ها و از سوی دیگر جلوگیری از تبدیل شدن خلع سلاح شبه‌نظامیان به یک درگیری داخلی.

از سوی دیگر، داعش نیز به طور کامل از میان نرفته است. این گروه امروز سرزمین گسترده‌ای در اختیار ندارد، اما هسته‌های مخفی آن همچنان هستند؛ بنابراین پایان مأموریت نظامی آمریکا به معنای پایان تهدید داعش نیست و عراق همچنان با این چالش امنیتی نیز دست به گریبان خواهد بود.

چرا خروج آمریکا برای ایران اهمیت دارد؟

عراق یکی از کشور‌هایی است که حامیان محور مقاومت اعتقاد دارند که جمهوری اسلامی ایران در آن نفوذ سیاسی، امنیتی و اقتصادی دارد؛ بنابراین تحلیل‌گران این جریان معتقد هستندد که خروج نیرو‌های آمریکایی عملاً یکی از مهم‌ترین موانع نظامی مستقیم در برابر گروه‌های مسلح نزدیک به ایران را از میان برداشته است. با این حال، این تصور که خروج نظامی آمریکا به معنای واگذاری کامل عراق به گروه‌های مسلح شیعی است، با واقعیت‌های موجود فاصله دارد. عراق برای حفظ توازن میان تهران و واشنگتن تلاش کرده و حتی در شرایط خروج نظامی آمریکا، همچنان به همکاری امنیتی و اقتصادی با ایالات متحده نیاز دارد و آمریکا نیز تلاش می‌کند تا همچنان نفوذ خود را در عراق حفظ کند.

اهرم اقتصادی آمریکا برای حفظ نفوذ

یکی از مهم‌ترین نکات گزارش‌های اخیر، نقش درآمد‌های نفتی عراق در تداوم نفوذ آمریکا است. حدود ۹۰ درصد بودجه عراق به درآمد‌های نفتی وابسته است و درآمد حاصل از فروش نفت این کشور همچنان از طریق حساب بانک مرکزی عراق نزد بانک فدرال رزرو نیویورک مدیریت می‌شود.

این سازوکار که ریشه در دوره پس از حمله ۲۰۰۳ دارد، به آمریکا اهرمی مهم در برابر دولت عراق می‌دهد. بنابراین، خروج سربازان آمریکایی را نباید با خروج آمریکا از عراق یکی دانست. ممکن است آمریکا دیگر پایگاه نظامی بزرگی در عراق نداشته باشد، اما همچنان از طریق دلار، نظام مالی بین‌المللی، درآمد‌های نفتی، آموزش نیرو‌های عراقی و همکاری اطلاعاتی، ابزار‌هایی برای اثرگذاری بر بغداد در اختیار دارد. به این ترتیب هرچه نفوذ گروه‌های نزدیک به تهران در بغداد افزایش یابد، احتمال برخورد آنها با محدودیت‌های مالی و تحریمی آمریکا نیز بیشتر خواهد شد و میدان رقابت تهران و واشنگتن می‌تواند به حوزه‌های مالی، انرژی و سیاست داخلی عراق هم منتقل شود.

میدان جدید رقابت منطقه‌ای؟

پیامد خروج آمریکا البته از رابطه ایران و آمریکا فراتر خواهد بود. به طور مثال، ترکیه نیز همزمان با این تحول در حال مذاکره برای انتقال تدریجی یک پایگاه نظامی خود در شمال عراق به دولت بغداد است. در اقلیم کردستان نیز خروج آمریکا به معنای از دست رفتن بخشی از ظرفیت پدافندی و اطلاعاتی بود که برای مقابله با حملات پهپادی و موشکی برای مقامات این اقلیم اهمیت داشت.

آثار ۲۳ سال حضور و پیامد‌های خروج

آمریکا با بیش از ۴۵۰۰ کشته و ۱.۷ تریلیون دلار، یکی از پرهزینه‌ترین جنگ‌های قرن بیست‌ویکم خود را در عراق پشت سر گذاشته است. شمار تلفات نیرو‌های آمریکایی در این جنگ تقریباً دو برابر تلفات آمریکا در افغانستان بوده. اکنون پرچم آمریکا از آخرین پایگاه‌های نظامی این کشور پایین کشیده شد، اما میراث دو دهه جنگ همچنان در عراق باقی می‌ماند. ساختار سیاسی متحول‌شده، گروه‌های مسلح قدرتمند، نفوذ گروه‌های محور مقاومت نزدیک به ایران، هسته‌های داعش، وابستگی اقتصادی به نفت و شبکه‌ای از پیوند‌های مالی و امنیتی با آمریکا از جمله آثار این جنگ هستند.

خروج آمریکایی‌ها برای جمهوری اسلامی ایران فرصتی برای تثبیت نفوذ در عراق ایجاد می‌کند، اما این فرصت بدون هزینه و ریسک نیست. چراکه افزایش بیش از حد قدرت گروه‌های مسلح شیعی می‌تواند به تضعیف دولت مرکزی، افزایش نارضایتی بخشی از جامعه عراق و حتی بازگشت بی‌ثباتی منجر شود. حالا پرسش این است که آیا بغداد می‌تواند میان ایران، آمریکا و دیگر قدرت‌های منطقه‌ای، چگونه عمل خواهد کرد و پیامد‌های خروج آمریکا چگونه خود را نشان خواهد داد.

به کانال تلگرام هم میهن بپیوندید
به کانال بله هم میهن بپیوندید
به کانال روبیکا هم میهن بپیوندید