تفاوت آموزش در عصر هوش مصنوعی با گذشته/ یادداشتی به قلم امین امینی مدیرعامل اندرز

اگر چند دهه به عقب برگردیم، خواهیم دید که انسان برای انجام بسیاری از کارهای روزمره، ساعت‌ها و حتی روزها زمان صرف می‌کرد. پیدا کردن یک آدرس، مطالعه یک کتاب تخصصی، ارسال یک نامه، خرید کالا یا حتی برقراری ارتباط با فردی در شهری دیگر، فرایندی زمان‌بر و دشوار بود. اما فناوری به‌تدریج این معادله را تغییر داد. امروز بسیاری از همان کارها تنها با چند لمس روی صفحه تلفن همراه انجام می‌شوند.

تکنولوژی در واقع فقط ابزارهای جدید خلق نکرد؛ بلکه شیوه زندگی ما را تغییر داد. اینترنت مرزهای جغرافیایی را از میان برداشت، تلفن‌های هوشمند ارتباطات را متحول کردند و هوش مصنوعی اکنون در حال تغییر نحوه فکر کردن، تصمیم گرفتن و یاد گرفتن انسان‌هاست.

در هر دوره‌ای، ظهور یک فناوری بزرگ با نگرانی‌هایی همراه بوده است. زمانی ماشین‌های صنعتی جایگزین بخشی از نیروی انسانی شدند، بعدها رایانه‌ها وارد ادارات شدند و سپس اینترنت سبک زندگی مردم را تغییر داد. امروز نیز هوش مصنوعی در نقطه‌ای قرار گرفته که بسیاری آن را بزرگ‌ترین تحول فناوری در چند دهه اخیر می‌دانند.

به اعتقاد من سوال اصلی این نیست که آیا هوش مصنوعی وارد زندگی ما خواهد شد یا نه؛ زیرا این اتفاق از مدت‌ها قبل آغاز شده است. سؤال مهم‌تر این است که چگونه می‌توانیم از این فناوری برای بهتر زندگی کردن، بهتر یاد گرفتن و بهتر آموزش دادن استفاده کنیم.

آموزش صنعتی که سال‌ها کمتر از سایر حوزه‌ها تغییر کرد

در حالی که بانکداری، حمل‌ونقل، پزشکی، تجارت و رسانه طی سال‌های اخیر بارها متحول شده‌اند، آموزش تا حد زیادی همان ساختار صد سال قبل را حفظ کرده است. هنوز هم در بسیاری از کلاس‌های درس، یک معلم برای ده‌ها دانش‌آموز با توانایی‌ها، استعدادها و سرعت یادگیری متفاوت، یک محتوای یکسان را ارائه می‌دهد.

بدون تردید معلمان ستون اصلی نظام آموزشی هستند و نقش آن‌ها هیچ‌گاه قابل جایگزینی نیست؛ اما واقعیت این است که مدل آموزش جمعی، همیشه نمی‌تواند پاسخگوی نیاز همه دانش‌آموزان باشد.

هر دانش‌آموز سبک یادگیری مخصوص خود را دارد. برخی با دیدن بهتر یاد می‌گیرند، برخی با تمرین، برخی با تکرار و برخی دیگر نیاز دارند یک مفهوم چندین بار با مثال‌های مختلف برایشان توضیح داده شود.

این همان نقطه‌ای است که فناوری می‌تواند به کمک آموزش بیاید.

هوش مصنوعی معلم نیست اما می‌تواند بهترین دستیار یادگیری باشد

برخی تصور می‌کنند هدف هوش مصنوعی حذف معلم است. من چنین برداشتی ندارم.

همان‌طور که ماشین‌حساب جایگزین ریاضی‌دان نشد، اینترنت جای کتاب را نگرفت و نرم‌افزارهای پزشکی جای پزشکان را پر نکردند، هوش مصنوعی نیز قرار نیست جای معلمان را بگیرد.

هوش مصنوعی می‌تواند بخشی از وظایف تکراری را انجام دهد تا معلم زمان بیشتری برای آموزش عمیق، پرورش خلاقیت و ارتباط انسانی با دانش‌آموزان داشته باشد.

فرض کنید دانش‌آموزی ساعت یازده شب هنگام حل تمرین ریاضی دچار مشکل می‌شود. در آن لحظه معمولاً معلم، مدرسه یا حتی والدین امکان پاسخگویی تخصصی ندارند. آیا باید تا فردا صبر کند؟ شاید تا آن زمان انگیزه یادگیری از بین برود.

هوش مصنوعی می‌تواند دقیقاً در همان لحظه وارد عمل شود؛ نه برای دادن پاسخ نهایی، بلکه برای همراهی دانش‌آموز در مسیر رسیدن به پاسخ.

به نظر من، آینده آموزش متعلق به همین همراهی هوشمند است.

از همین نگاه اندرز متولد شد

وقتی توسعه اندرز را آغاز کردیم، هدف ما ساخت یک موتور پاسخ‌گویی ساده نبود. اگر قرار بود فقط جواب سؤال را نمایش دهیم، تفاوت چندانی با بسیاری از ابزارهای موجود نداشتیم.

مسئله اصلی برای ما «یادگیری» بود.

بارها مشاهده کرده بودیم که دانش‌آموز ساعت‌ها مطالعه می‌کند اما همچنان همان اشتباهات گذشته را تکرار می‌کند. دلیل این اتفاق کمبود تلاش نبود؛ بلکه شکاف‌های یادگیری او شناسایی نمی‌شد.

اندرز دقیقاً برای پر کردن همین فاصله طراحی شد.

ما تلاش کردیم هوش مصنوعی را به ابزاری تبدیل کنیم که بتواند سؤال دانش‌آموز را بفهمد، حتی اگر به‌صورت عکس از دست‌خط یا متن فارسی باشد، سپس مسیر حل را توضیح دهد و به او کمک کند مفهوم را عمیق‌تر یاد بگیرد.

در اندرز پاسخ پایان مسیر نیست؛ آغاز یادگیری است.

اندی دستیار آموزشی که دانش‌آموز را می‌شناسد

قلب تپنده اندرز، دستیار هوش مصنوعی «اندی» است.

اندی صرفاً یک چت‌بات عمومی نیست. این دستیار به‌صورت تخصصی برای آموزش دانش‌آموزان فارسی‌زبان توسعه یافته و بر اساس محتوای آموزشی رسمی کشور آموزش دیده است.

یکی از ویژگی‌هایی که همواره روی آن تأکید کرده‌ایم، شخصی‌سازی یادگیری است.

وقتی یک دانش‌آموز چندین بار از یک مبحث سؤال می‌پرسد، سیستم می‌تواند الگوی یادگیری او را بهتر بشناسد و پیشنهادهای مناسب‌تری ارائه دهد.

در آینده، هوش مصنوعی بیش از آنکه نقش پاسخ‌دهنده داشته باشد، نقش مربی یادگیری را ایفا خواهد کرد؛ مربی‌ای که نقاط ضعف، سرعت یادگیری و حتی فراموشی مطالب را تحلیل می‌کند.

این همان مسیری است که ما در اندرز دنبال می‌کنیم.

آینده آموزش بدون مرز خواهد بود

یکی از زیباترین اتفاقاتی که فناوری رقم زده، از بین رفتن فاصله‌های جغرافیایی است.

امروز دیگر کیفیت آموزش نباید به محل زندگی دانش‌آموز وابسته باشد.

دانش‌آموزی که در یک روستای دورافتاده زندگی می‌کند، باید همان فرصت یادگیری را داشته باشد که دانش‌آموزی در بهترین مدارس پایتخت دارد.

هوش مصنوعی می‌تواند این عدالت آموزشی را تا حد زیادی محقق کند.

وقتی یک ابزار آموزشی به‌صورت شبانه‌روزی در دسترس باشد، هزینه آموزش کاهش پیدا کند و کیفیت پاسخ‌ها حفظ شود، فرصت یادگیری برای افراد بیشتری فراهم خواهد شد.

به باور من، یکی از مهم‌ترین مأموریت‌های فناوری در آینده، ایجاد فرصت برابر برای آموزش است.

مسئولیت ما با رشد هوش مصنوعی بیشتر می‌شود

همزمان با گسترش هوش مصنوعی، مسئولیت توسعه‌دهندگان نیز افزایش پیدا می‌کند.

در حوزه آموزش، سرعت پاسخ‌گویی به‌تنهایی کافی نیست. دقت علمی، هماهنگی با محتوای کتاب‌های درسی و رعایت اصول آموزشی اهمیت بسیار بیشتری دارد.

به همین دلیل دریافت اعتبارنامه انطباق با محتوای آموزشی و تربیتی درجه ۲ از سازمان پژوهش و برنامه‌ریزی آموزشی برای اندرز صرفاً یک مجوز نبود؛ بلکه تعهدی بود برای اینکه کیفیت محتوای آموزشی را به‌صورت مستمر حفظ و ارتقا دهیم.

ما معتقدیم هر فناوری آموزشی زمانی ارزشمند است که بتواند اعتماد دانش‌آموز، خانواده، معلم و مدرسه را هم‌زمان به دست آورد.

آینده تازه آغاز شده است

هوش مصنوعی هنوز در ابتدای مسیر تحول آموزش قرار دارد. در سال‌های آینده شاهد ابزارهایی خواهیم بود که برای هر دانش‌آموز برنامه آموزشی اختصاصی طراحی می‌کنند، نقاط ضعف او را پیش از آزمون تشخیص می‌دهند، زمان مناسب مرور مطالب را پیشنهاد می‌کنند و حتی محتوای آموزشی را متناسب با سبک یادگیری هر فرد تغییر می‌دهند.

این آینده شاید چند سال پیش شبیه داستان‌های علمی‌تخیلی به نظر می‌رسید، اما امروز به واقعیتی نزدیک تبدیل شده است.

من معتقدم فناوری زمانی ارزشمند است که انسان را توانمندتر کند، نه وابسته‌تر. هوش مصنوعی نیز اگر درست طراحی و مسئولانه استفاده شود، می‌تواند به جای آنکه صرفاً پاسخ‌ها را در اختیار دانش‌آموز قرار دهد، او را به یادگیرنده‌ای مستقل، خلاق و توانمند تبدیل کند.

در اندرز نیز از نخستین روز فعالیت، همین نگاه را دنبال کرده‌ایم؛ اینکه هوش مصنوعی نه جایگزین معلم باشد و نه جایگزین تلاش دانش‌آموز، بلکه پلی باشد میان آموزش سنتی و آینده‌ای که در آن یادگیری برای هر فرد، شخصی، عمیق، هوشمند و در دسترس خواهد بود. این همان آینده‌ای است که باور داریم از همین امروز آغاز شده است.

به کانال تلگرام هم میهن بپیوندید
به کانال بله هم میهن بپیوندید
به کانال روبیکا هم میهن بپیوندید