مروری بر زندگی حرفه‌ای، اندیشه و کارنامه مدیریتی زنده‌یاد دکتر علی‌اصغر فانی
در سوگ مرد علم، عمل و اخلاق
دکتر فانی از آن جمله مردان نادری بود که آموزش‌وپرورش برایشان نه محل اشتغال و گذران روزگار، که تمام دغدغه‌اش، هویت حرفه‌ای و رسالت مقدسی بود که تا واپسین دم حیات، دل‌نگران سرنوشت آن و فرزندان این مرزوبوم ماند
خبر درگذشت خادم صدیق تعلیم و تربیت، زنده‌یاد دکتر علی‌اصغر فانی، وزیر پیشین آموزش‌وپرورش، جامعه فرهنگیان، دانشگاهیان و همه‌ی کسانی را که از نزدیک با منش، اندیشه و خدمات بی‌دریغ او آشنا بودند، در اندوهی ژرف و جانکاه فرو برد.
دکتر فانی از آن جمله مردان نادری بود که آموزش‌وپرورش برایشان نه محل اشتغال و گذران روزگار، که تمام دغدغه اش، هویت حرفه‌ای و رسالت مقدسی بود که تا واپسین دم حیات، دل‌نگران سرنوشت آن و فرزندان این مرزوبوم ماند. او سالیان دراز از عمر پربرکت خود را در کلاس درس، صندلی مدیریت کلان، سنگر دانشگاه و میدان سیاست‌گذاری تربیتی سپری کرد.
از سلسبیل تا دانشگاه تهران؛ جوانه زدن در مسیر خدمت
به روایت خویش، در سال ۱۳۳۳ در محله قدیمی سلسبیل تهران (رودکی امروز) در خانواده‌ای مذهبی و برخاسته از طبقه متوسط دیده به جهان گشود. پس از طی مدارج تحصیلی در دبیرستان‌های تهران، با راهیابی به دانشکده فنی دانشگاه تهران، در رشته مهندسی راه و ساختمان (کارشناسی ارشد پیوسته) به تحصیل پرداخت.
اما نقطه‌ی ثقل شکل‌گیری شخصیت حرفه‌ای او بسیار پیش‌تر از ورود به مناصب رسمی، در کلاس‌های درس شبانه جنوب شهر تهران و منطقه نازی‌آباد آغاز شد. او از دوران دبیرستان برای تأمین معاش و یاری خانواده، ریاضی و هندسه درس می‌داد؛ تجربه‌ای زودهنگام که از او انسانی آشنا با رنج‌ها، محرومیت‌ها و دشواری‌های زندگی مردم ساخت و این باور ژرف را در جانش نشاند که «آموزش، مطلق توسعه و بنیاد نجات جامعه است».
با شعله‌ور شدن انقلاب اسلامی در سال ۱۳۵۶، در صف مقدم فرهنگیان مبارز منطقه ۱۶ تهران حضور یافت و پس از پیروزی انقلاب، سکان هدایت آموزش‌وپرورش همان منطقه را به دست گرفت تا راه و رسم مدیریت برخاسته از تعهد را مشق کند.
کردستان؛ آزمون بزرگ شجاعت و ایمان به کار فرهنگی
در سال ۱۳۶۰، در بحبوحه جنگ تحمیلی و تلاطم‌های امنیتی غرب کشور، با اعتمادی که به توانمندی‌های او وجود داشت، بار سنگین مدیرکلی آموزش‌وپرورش استان کردستان را به دوش کشید.
کردستان در آن روزگار با ترکیبی از محرومیت‌های تاریخی و ناامنی‌های سهمگین دست‌وپنجه نرم می‌کرد. دکتر فانی جوان اما با ایمانی راسخ دریافت که مرهم دردِ کردستان نه گلوله و امنیتی‌گری، که کتاب، مدرسه، فرهنگ و عدالت آموزشی است. پیام او به مردم آن دیار روشن بود: «برای خدمت، گسترش روشنایی و آبادانی آمده‌ایم.»
او با ابداع طرح‌های نوآورانه همچون «سربازمعلم» برای جبران کمبود نیرو، و فراخوان سراسری معلمان داوطلب، چهار سال تمام در دل ناامنی‌ها ایستاد و سنگر آموزش را روشن نگه داشت؛ حماسه‌ای که آرامش و فرهنگ را به خطه کردستان بازگرداند.
معاونت آموزشی و معماری زیرساخت‌های آموزشی؛ گذار از بحران به نهادسازی
در سال ۱۳۶۴ با ورود ایشان به حوزه معاونت آموزشی وزارت آموزش‌وپرورش، فصل زرینی از معماری زیرساخت‌های آموزشی و نهادسازی‌های ماندگار در تاریخ آموزش‌وپرورش رقم خورد. در نگاه مدیریتی دکتر فانی، «زیرساخت» صرفاً به معنای سازه‌های فیزیکی نبود، بلکه او نگاهی سیستمی و نهادگرا داشت و تلاش می‌کرد راه‌حل‌های مقطعی را به سازوکارهای پایدار تبدیل کند:
1. نهادسازی در بحبوحه بحران: با راه‌اندازی تلویزیون آموزشی برای مناطق زیر بمباران، ایده آموزش از راه دور را به عنوان یک زیرساخت جایگزین در شرایط اضطراری نهادینه کرد. همچنین با تدوین دستورالعمل تأسیس مدارس شاهد به فرمان امام خمینی (ره) و گسترش مدارس شبانه‌روزی و نمونه دولتی، زیرساخت‌های بنیادین عدالت آموزشی را بنا نهاد.
2. معماری شبکه انسانی و تخصصی (حذف مدیریت سلیقه‌ای): تأسیس و تثبیت «گروه‌های آموزشی» از سطح مدرسه تا وزارتخانه، یکی از شاهکارهای او بود. این گروه‌ها به‌عنوان یک سیستم بازخورد منظم، ارتباط افقی میان معلمان و مؤلفان کتاب‌های درسی برقرار کردند. همچنین با برگزاری دوره‌های تربیت کارشناس تخصصی، بدنه ستادی وزارتخانه را از تصمیمات سیاسی به سوی تکنوکراسی آموزشی هدایت کرد.
3. تفکر سیستمی و تصمیم‌گیری مبتنی بر داده: او هرگز به مدیریت روزمره تن نداد؛ تشکیل اتاق فکر و شناسایی نظام‌مند صدها چالش و مسئله آموزشی (مانند احصای بیش از ۷۵۰ چالش ساختاری)، ریشه در رویکرد علمی او به مدیریت دولتی داشت.
دانشگاه، پژوهش و تأسیس مجمتع های فرهنگی
با فراز و فرودهای سیاسی، هرچند از مناصب اجرایی فاصله گرفت، اما هرگز از قلم و کلاس جدا نشد. با کسب دکترای مدیریت دولتی با گرایش منابع انسانی از دانشگاه تربیت مدرس، به عنوان عضو هیئت علمی به تربیت مدیران آینده همت گمارد. تأسیس مجتمع‌های فرهنگی-آموزشی و حضور مؤثر در نهادهای حمایتی نظیر بنیاد شهید، ابعاد دیگری از تعهد اجتماعی او را نمایان ساخت.
بازگشت او در سال ۱۳۷۶ به بدنه‌ی وزارتخانه و سپس تصدی وزارت آموزش‌وپرورش در سال ۱۳۹۲، در سخت‌ترین شرایط مالی و انباشت مطالبات فرهنگیان رخ داد. او با تکیه بر خرد جمعی برای بهبود معیشت معلمان و ارتقای جایگاه آموزش‌وپرورش جنگید؛ هرچند محدودیت‌های کلان کشور مانع تحقق تامِ آرمان‌هایش شد.
اما بازنشستگی برای او معنا نداشت؛ تأسیس مؤسسه خیریه «مردم» برای حمایت تحصیلی از دانش‌آموزان محروم و تداوم حضور مؤثر در شورای عالی آموزش‌وپرورش تا واپسین روزهای حیات، گواهی بر این مدعاست که «معلمی و خدمت» برای او پایان‌ناپذیر بود.
شناسنامه آموزش‌وپرورش؛ مردی در قاموس تاریخ
تعبیر درخشان زنده‌یاد *آیت‌الله هاشمی رفسنجانی که در سال ۱۳۹۵ دکتر فانی را «شناسنامه آموزش‌وپرورش» خواند، هرگز یک تعارف تشریفاتی نبود؛ بلکه اعترافی تاریخی به پیوند عمیق هویت یک انسان با تاریخ تعلیم و تربیت نوین ایران بود. او آموزش‌وپرورش را از کف کلاس درس تا کرسی وزارت، سلول به سلول زیسته بود.
مرحوم دکتر فانی در کسوت یک انسان اخلاق‌مدار، متواضع، حق‌مدار، صبور و عدالت‌خواه، معنای راستینِ «مدیریت متکی بر خرد جمعی» و «معماری سازوکارهای ماندگار» را معنا کرد. او رفت، اما میراث اندیشه‌های تربیتی، نهادهای بنیادین و شاگردان پرمایه‌اش چراغ راه آینده این سرزمین خواهد ماند.
«هرگز نمیرد آنکه دلش زنده شد به عشق
ثبت است بر جریده‌ی عالم دوام ما»
روانش شاد، نامش جاودان، و راه پررهرویش جاودان باد.
به کانال تلگرام هم میهن بپیوندید
به کانال بله هم میهن بپیوندید
به کانال روبیکا هم میهن بپیوندید
