قدرتمندی رسانه‌ها و پایان عصر تئوری توطئه
تئوری توطئه در عصر کنونی و در سایه سلطه بلامنازع دیجیتال، بسیاری از جنبه‌های وهم‌آلود خود را از دست داده است
این روزها عده‌ای که دستی به قلم، یا تریبونی در اختیار و یا مسئولیتی در ساختار قدرت دارند، بسان مست اصل شدن همه تحولات و یا آنچه رخ داده و ممکن است رخ دهد را با تئوری موسوم به توطئه، تجزیه‌وتحلیل می‌کنند و ضمن رها ساختن خود از فکر کردن، اظهارنظر یا مشارکت در این یا آن عرصه ملی و کشوری یا بیان نظری هرچند بی تأثیر یا تأثیرگذار و یا اینکه راهی برای برون‌رفت از مخمصه‌ای که وجود دارد ارائه دهند می‌گویند همه آنچه اتفاق افتاده و در آینده اتفاق خواهد افتاد زیر سر توطئه قدرت‌های بزرگ است و با تأکید بر تئوری توطئه می‌گویند ما چه‌کاره هستیم؟ چند توطئه‌گر منفعت‌جو و زور طلب در پشت پرده سرنوشت ما را تعیین می‌کنند؛ مثلاً در مورد جنگ ایران و آمریکا اگر بخواهند و منافعشان ایجاب کند صلح می‌کنند و تفاهم‌نامه مطرح شده را می‌پذیرند و اگر منافع آنان چیز دیگری باشد جنگ را ادامه می‌دهند.
خلاصه هیچ چیزی دست ملت‌ها نیست و فراتر از آن اگر دولت‌ها هم نقش مؤثری داشته باشند باز هم در درون بازی توطئه آمیز چند قدرت حاضر در صحنه از جمله آمریکا خواهد بود. این نوع نگرش و بیان نظرات عامه‌پسند، نه اینکه تازگی دارد بلکه از دیرباز بوده است، ولی در بن‌بست کنونی نه جنگ و نه صلح به وجود آمده، نظریه توطئه - اگر بتوان آن را نظریه نامید- میداندار اصلی اندیشه ورزی که نه بلکه برای اظهارنظر، حدت و شدت زیادی یافته است.
مسئولان کشوری البته کمتر، بلکه روشنفکران، در میدان به مردم می‌گویند «ما چه‌کاره‌ایم؟ هر چه می‌خواهد رخ دهد توسط بازیگران پشت پرده تعیین می‌شود» و برای اثبات نظرات خود چند نمونه رخداد را به‌صورت ذهنی به هم ربط می‌دهند تا ثابت کنند بی‌عملی، منفعل بودن و ساکت و خاموش ماندنشان ناشی از خرد است و با قیافه مدبرانه و عقل کلی می‌گویند «هرچه بخواهد بشود می‌شود»، ما خودمان را سبک نکنیم بهتر است!
مبهم و گونه بودن مواضع سیاسی طرفین به‌ویژه مواضع مذبذب و چندین گونه رئیس‌جمهور آمریکا که هیچ محور ثابتی در گفتار و کردار آن وجود ندارد، به توهم تحقیرآمیز تحلیل موضوعات با رویکرد توطئه دامن می‌زند.
با اینکه باید با دقت بسیار، مبحث نقشه راه و مسیر سیاسی این یا آن کشور، یا فلان و بهمان کارتل و تراست جهانی و اهداف آن‌ها، یا رویکرد توأم با دسیسه فردی علیه دیگری را از «تئوری توطئه» تفکیک کرد و منکر این نشد که هر جریان یا حتی یک کشور در چارچوب‌هایی معین و در قالب پیمان‌های منطقه‌ای یا جهانی در یک صف‌بندی حضور دارد و فعالیت می‌کند، اما این موارد کاملاً آشکار و علنی هستند؛ زیرا در عصر سلطه دیجیتال و نفوذ قابل اتکای رسانه‌ها در تمامی رخدادهای سیاسی، اقتصادی و مناسبات و روابط بین‌الملل، با آنچه توطئه (Conspiracy Theary) که نقشه گروهی دسیسه‌گر برای تعیین سرنوشت یک کشور، یک رویداد یا حتی یک فرد قلمداد می‌شود، متفاوت است.
تئوری موسوم به توطئه - که غالباً نوعی توهم است - جایگاه ملت‌ها، فرهنگ، تاریخ و در نهایت فکر، اندیشه و موجودیت فعال آنان را نادیده می‌گیرد و چنین تحلیل و تفسیر می‌کند که ملت‌ها هیچ‌کاره‌اند و تنها چند قدرت بزرگ پشت پرده هستند که با جابه‌جا کردن تصمیم‌ها، هدایت ملت‌ها یا چیدمان کشورها، آن‌گونه که می‌خواهند سرنوشت محتوم و گریزناپذیر آن‌ها را تعیین می‌کنند؛ بی‌آنکه به نقش دوران‌ساز رسانه‌ها و سرعت انتقال آگاهی و اخبار رویدادها توجهی داشته باشد.
این رویکرد در کنار القای توهمی تسلیم‌طلبانه به ملت‌ها، چنین وانمود می‌کند که توطئه‌گران پشت پرده همه رویدادها را رقم می‌زنند و مانع خوشبختی یا بدبختی ملت‌ها می‌شوند؛ گویی آنچه رخ می‌دهد برآمده از ساختارهای اجتماعی، اقتصادی، فرهنگی، تاریخی و نوع دولت و حکمرانی و یا مبارزات ملت‌ها و کشورها نیست، بلکه شماری از کشورهای قدرتمند خارجی با دسیسه‌چینی و توطئه، مسیر درست ما را به‌سوی شکست هدایت می‌کنند لذا سرنوشت نهایی ملت‌ها در دست آن‌هاست.
این تئوری، به‌واقع به انکار اراده فردی، خرد جمعی و تحقیر ملت‌ها و بی‌اراده بودن آنان در مقابل سرنوشت خود تأکید می‌کند.
تئوری توطئه که بسیار هم متداول بوده و هنوز هم مبنای بحث بعضی تحلیلگران و اظهارنظر کنندگان است، به تحولات تاریخی و تغییرات بنیادین در میان حکومت‌ها و جابجایی آن‌ها در طول تاریخ و نقش ملت‌ها در تعیین سرنوشت خود اصلاً توجه نمی‌کند و آنان را به شمار نمی‌آورد.
کشورهایی مانند اتحاد جماهیر شوروی و یا آلمان هیتلری، بیشتر اقدامات و عملکردهای خود را در داخل و خارج بر اساس تئوری توطئه تعریف می‌کردند و همواره ظن این را داشتند که کشورهای دیگر از جمله کشورهای هم‌جوار و در مورد اتحاد جماهیر شوروی غرب، برای نابودی آنان در حال توطئه است. آن‌ها بر همین اساس، شهروندان خود را مورد قضاوت و داوری قرار می‌دادند، قتل‌عام یا به‌شدت شکنجه می‌کردند، از آنان اقاریر اجباری می‌گرفتند و به اعدام و زندان‌های طویل‌المدت محکوم می‌کردند.
مواردی از نگرش منبعث از تئوری توطئه از سوی رهبران بعضی کشورها زیان‌های بزرگی به آن کشورها و مردم آنان وارد کرد. به‌طور مثال؛ توهم توطئه در مورد غلات حاصل از اصلاح ژنتیکی (تراریخته) و غذاهای تولید شده از آن‌ها موجب شد که رهبر وقت کشور زیمباوه، کمک‌های غذایی جهان را درحالی‌که قحطی گسترده در این کشور به وجود آمده بود نپذیرد و موجب شد که سه میلیون نفر در این کشور از گرسنگی رنج ببرند و بسیاری از آنان بمیرند.
موارد متعدد دیگری از توهمِ منبعث از «تئوری توطئه» وجود دارد که ذکر آن‌ها بحث را به درازا کشانده و از حوصله خوانندگان خارج می‌کند. در ایران، در یک مقطع زمانی برای تشریح تئوری توطئه، به نوع تفکر «دایی‌جان ناپلئون» اشاره می‌شد؛ الگویی که در قالب یک سریال بازنمایی شد و تمام اتفاقات و رخدادها را ناشی از توطئه انگلیسی‌ها می‌دانست. البته نه اینکه انگلیسی‌ها در آن مقاطع از طریق جاسوس‌های خود برای فروپاشی انسجام ملت و جامعه مدنی و گسترش خرافاتِ بازدارنده تجدد، توطئه‌چینی نمی‌کردند؛ بلکه باید گفت در مقابلِ نشر چنین افکار وهم‌آلودی، بسیاری از اشخاص و جریان‌های جامعه مدنی با این‌گونه توهمات تخریبیِ سیاسی و فرهنگی مبارزه می‌کردند. گفتنی است تحقیقات انجام‌شده نیز نشان می‌دهد که تمایل یا اعتقاد به تئوری‌های توطئه، به‌شکل قابل‌توجهی با خودشیفتگی، پارانویا و اختلالات شخصیتی اسکیزوتایپال همراه است.
در عرصه سیاست باید گفت یکی از دلایل گسترش تئوری توطئه و اتکا به آن در سطح عمومی، می‌تواند ناشی از پیچیدگی وضعیت سیاسی و وقوع شرایطی مخمصه‌آمیز و به بن‌بست رسیده نیز باشد. نهایت آن‌که تئوری توطئه در عصر کنونی و در سایه سلطه بلامنازع دیجیتال، بسیاری از جنبه‌های وهم‌آلود خود را از دست داده است؛ به‌ویژه در مواردی، با رویکردی که بر تحقیر توانمندی‌های ملی و اراده افراد تکیه دارد، نقش سرنوشت‌ساز ملت‌ها و خرد جمعی آن‌ها در اداره امور خویش و اثرگذاری‌شان بر تصمیم‌های سیاسی یا مقابله با قدرت‌های بزرگ-که بحث توطئه‌های پنهانی به آن‌ها منتسب می‌شود، بیش از پیش برجسته شده است؛ زیرا هیچ اقدام سیاسی یا اقتصادی در صحنه جهانی آن‌چنان پنهان نیست یا پنهان نمی‌ماند که مردم در سطح جهان از آن به‌طور کامل بی‌خبر بمانند تا ادعا شود این یا آن عرصه، متکی به توطئه‌ای مخفیانه از سوی این یا آن کشور بوده است.
لازم است در پایان این بحث تأکید شود، نقشه راه و اهداف سیاسی و اقتصادی این یا آن کشور قدرتمند یا بلوکی از قدرت‌ها برای دستیابی به منافع مشخص که لامحاله در عصر کنونی آشکار می‌شود و می‌توان در مقابل آن ایستاد یا پاتک زد و یا همراه شد، با بحث توطئه پنهانی و تأکید بر عملکرد تئوری توطئه متداول در قرن‌های گذشته، ماهیت و کیفیتی کاملاً متفاوت دارد.
به کانال تلگرام هم میهن بپیوندید
به کانال بله هم میهن بپیوندید
به کانال روبیکا هم میهن بپیوندید
