کارزار آخر هور و سهراب؛ هشدار کنشگران از گسترش فعالیتهای نفتی
صبح دوشنبه، ۲۳ شهریورماه، ششمین گفتوگوی مسئلهمحور با جامعه مدنی با عنوان «هماندیشی و شنیدن دیدگاههای ذینفعان، منتقدان و نمایندگان تشکلهای فعال در حوزه زیستبوم هورالعظیم» در ساختمان کوثر خیابان پاستور برگزار شد.
* نرگس سجادی
همزمان با مطرح شدن طرح توسعه میدان نفتی سهراب، فعالان محیطزیستی در نشستی با حضور محمدجعفر قائمپناه، معاون اجرایی رئیسجمهور و سرپرست نهاد ریاستجمهوری، نمایندگان دولت و دستگاههای مرتبط، درباره ظرفیت باقیمانده تالاب هورالعظیم، وضعیت حقآبه و آثار تجمعی فعالیتهای نفتی گفتوگو کرده و خواستار ارزیابی دوباره پیامدهای اجرای این پروژه شدند. آنها با مرور فشارهای پیوسته و طولانی مدت بر تالاب تاکید کردند، طرح میدان نفتی سهراب را باید در ادامهی آسیبها از طرحهای گذشته دید و بررسی کرد.
صبح دوشنبه، ۲۳ شهریورماه، ششمین گفتوگوی مسئلهمحور با جامعه مدنی با عنوان «هماندیشی و شنیدن دیدگاههای ذینفعان، منتقدان و نمایندگان تشکلهای فعال در حوزه زیستبوم هورالعظیم» در ساختمان کوثر خیابان پاستور برگزار شد. در این نشست سهساعته نهاد ریاست جمهوری و پلتفرم اجتماعی کارزار میزبان کارشناسان، کنشگران تالاب هورالعظیم، مسئولان محلی، سازمان محیطزیست و نمایندگانی از وزارت نفت و نیرو بودند.
توسعه بدون نگاه محیطزیستی به زیان مردم تمام میشود
محمدجعفر قائمپناه، معاون اجرایی رئیسجمهور و سرپرست نهاد ریاستجمهوری، با تأکید بر ضرورت قانونمندشدن ارتباط دولت با جامعه مدنی گفت: «رویکرد دولت از ابتدای فعالیت، ایجاد ارتباط هدفمند با نهادهای مدنی و تشکلهایی بوده است که نمایندگی اقشار مختلف جامعه را بر عهده دارند.» او با اشاره به نقش نهادهای مدنی در انتقال مطالبات مردم، دولت و جامعه را دو بخش لازم و ملزوم برای پیشرفت کشور دانسته و عنوان کرد: «اگر دولت مقتدر باشد و جامعه مقتدر نباشد، به بیراهه میرویم.» معاون اجرایی رئیسجمهور در ادامه با اشاره به ضرورت ایجاد تعادل میان توسعه و حفاظت از محیطزیست، بخش مهمی از آسیبهای محیطزیستی را نتیجهی غلبه نیازهای کوتاهمدت و نگاه بخشینگر بر تصمیمگیریها ارزیابی کرده و این وضعیت را نوعی «خشونت با طبیعت» دانست که در نهایت به خود انسان بازمیگردد. قائمپناه با اشاره به وضعیت خوزستان و پیامدهای خشکی تالابها گفت: «گردوغبار و آلودگی هوا تنها مسئله محیطزیست نیست و مستقیماً سلامت و زندگی مردم را تحت تأثیر قرار میدهد.»
هر طرحی باید پیوست محیطزیستی داشته باشد
قائمپناه در ادامه گفت در تصمیمگیریهای دولت باید محیطزیست بهعنوان یکی از الزامات اصلی طرحهای توسعه در نظر گرفته شود. او این موضوع را «پیوست عدم خشونت با طبیعت» توصیف کرده و بیان کرد: «تصمیمهای اقتصادی و عمرانی نباید بدون توجه به آثار آنها بر منابع طبیعی و سلامت مردم اتخاذ شوند.»
معاون اجرائی پزشکیان، با اشاره به مشکلات مدیریت منابع آب گفت: «نگاه بخشی به رودخانهها و منابع آبی میتواند پیامدهایی مانند خشکشدن رودخانهها و تالابها داشته باشد» و همچنین افزود در بسیاری از طرحها، آب به دلیل خروج به دریا «هدررفته» تلقی میشود، در حالی که تداوم جریان رودخانهها و تالابها بخشی از نیازهای اکولوژیک کشور ماست. او افزایش بهرهوری در کشاورزی را نیز همزمان با تأمین معیشت کشاورزان ضروری دانست و اضافه کرد: «باید بهگونهای عمل شود که کشاورز درآمدی مناسب داشته باشد و در عین حال تولید به قیمت مصرف بیرویه آب و تخریب منابع طبیعی تمام نشود.
قائمپناه در پایان، ضمن قدردانی از فعالان محیطزیست و جامعه مدنی، بر ادامه چنین نشستهایی تأکید کرده و از الزام شنیدن صدای منتقدان در دستگاههای دولتی و همچنین رعایت ملاحظات محیطزیستی در اولویت تصمیمگیریهای دستگاهها گفت.
پاسخ شفاف به مطالبهگران، شرط حفظ امید جامعه مدنی
امیرحسین ناطقی، عضو هیأتمدیره پلتفرم اجتماعی کارزار، با اشاره به حضور نمایندگان ۱۱ کارزار و جمعآوری دهها هزار امضا پیرامون مشکلات مرتبط با هورالعظیم و محیطزیست گفت: «بخش مهمی از سرمایه کارزار، همین کنشگرانی هستند که در چنین جلساتی مطالبات خود را مطرح میکنند.» او با اشاره به برگزاری نزدیک به ۱۵ نشست درباره مسائل محیطزیستی در دفتر کارزار، بیان کرد: «تجربه فعالیت این پلتفرم در ارتباط با دولت نشان داده است میزان مشارکت جامعه مطالبهگر با امید یا ناامیدی آن نسبت به امکان نتیجهگرفتن از مسیرهای رسمی ارتباط مستقیم دارد.» به گفته ناطقی، کاهش شدید مراجعه و کنشگری در سایت در دو مقطع شهریور ۱۴۰۱ و دی ۱۴۰۴، نشان از تغییر روشهای کنشگری در نتیجه ناامیدی از پاسخ به مطالبهها داشته و جاکعه در صورت انسداد مسیرهای دیگری را برای اعتراض میسازد. ناطقی با اشاره به حضور فعالان و کنشگران خوزستانی در این نشست، گفت: «اگر امروز این دوستان لطف کردند و از خوزستان آمدند، به امیدیست که زنده است؛ پس نگذاریم که این امید ناامید شود.» او خواستار ارائه پاسخهای روشن و قانعکننده به مطالبات مطرحشده شد و تأکید کرد تداوم ارتباط میان «کنشگری و پاسخگویی» میتواند به تقویت مشارکت اجتماعی منجر شود.او با تشکر از مرکز ارتباطات مردمی ریاستجمهوری ابراز امیدواری کرد نمایندگان دستگاههای مختلف دولتی، از جمله وزارت جهاد کشاورزی، سازمان حفاظت محیطزیست، وزارت نیرو و وزارت کشور نیز صدای مطالبهگران را شنیده و پیگیری مطالبات از مرحله گفتوگو فراتر برود.
صدای هورالعظیم به دولت رسیده است
رضا امیدوار تجریشی، مدیرکل دفتر ارتباطات مردمی و مشارکت های اجتماعی ریاست جمهوری و دبیر جلسه در آغاز نشست از فعالان محیطزیست و کنشگران اجتماعی خواست بحث را فراتر از متهمکردن افراد و مرور آنچه در گذشته رخ داده، متمرکز بر مسئله هورالعظیم و راههای جلوگیری از تکرار آسیب به آن پیش برند. به گفته تجریشی، هدف نشست رسیدن به گفتوگویی دوطرفه و یافتن راهحلی عملی است و در صورت دستیابی به نتیجه، پیگیری آن بر عهده برگزارکنندگان خواهد بود.
در ادامه مجتبی بیات، رئیس مرکز ارتباطات مردمی، نیز با اشاره به حضور فعالان و کنشگران خوزستانی در جلسه، بابت فاصلهای که میان دولت و مردم ایجاد شده، عذر خواست؛ فاصلهای که به گفته او سبب شده فعالان هورالعظیم برای طرح مستقیم مسائل خود بالاجبار هزاران کیلومتر تا تهران سفر کنند. او گفت: «شرمندهام، که در دولت و دولتها به نحوی سیاستگذاری و عمل کردیم که شما امروز هزاران کیلومتر طی میکنید تا به تهران بیایید و مسائل خودتان را رودررو بیان کنید.» بیات، شنیدن صدای شهروندان و تشکلهای نماینده مردم را از دستورکارهای مهم مرکز ارتباطات مردمی در دولت پزشکیان عنوان کرده و گفت مطالبات مربوط به هورالعظیم هم از مسیر پیامهای مستقیم شهروندان و هم از طریق کارزارها و تشکلهای مدنی به دولت میرسد. به گفته او، «صدای مطالبهگران هورالعظیم در دولت شنیده شده» و هدف از برگزاری این نشست، شنیدن مستقیم مطالبات و کمک به حل مسئله است.
رئیس مرکز ارتباطات مردمی همچنین با تأکید بر عملگرایی و اینکه شنیدن صدای مردم بدون نتیجه عملی میتواند «به ضد خودش بدل شود»، عنوان کرد هدف از چنین جلساتی صرفاً شنیدن مطالبات نیست و دولت بایستی برای مسائل مطرحشده چارهاندیشی کند. او با اشاره به شیوهنامه طرح «با هم برای ایران؛ گفتوگوی مسئلهمحور با جامعه مدنی» افزود که در این طرح واحدهای مختلف ارتباطات مردمی دولت موظف به تسهیل گفتوگو با جامعه مدنی درکنار پیگیری مطالبات و کمک به حل مسئله هستند.
هورالعظیم؛ شاهدی بر ساختاری ناهنماهنگ
محمد الموتی، دبیر شبکه محیطزیست، منابع طبیعی و توسعه پایدار کشور، برگزاری چنین جلساتی را در ادامه مسیری دانست که فعالان محیطزیست سالها خواستار آن بودهاند و عنوان کرد مرحله بعد از تسهیل گفتوگو، رسیدن به نقطهای در نظام حکمرانی و تصمیمگیری است که منافع ذینفعان مختلف، از جمله محیطزیست، در آن نادیده گرفته نشود. او افزود: «مهمترین دستاندرکار و ذینفع هر سرزمینی زیستبوم و طبیعت آن بوده و هست.» الموتی هورالعظیم را فراتر از یک مسئله صرفاً محیطزیستی دانسته و گفت: «مسئله هورالعظیم واقعاً مسئله حکمرانی است؛ یک نمونه کوچک از نظام و ساختار تدبیر در کشور ماست.» به گفته او، وضعیت امروز تالاب را نمیتوان بدون توجه به ساختارها و نقش و تصمیمهای مجموعه دستگاههای مؤثر بر این منطقه بررسی کرد و تاثیر پیوندها را نادیده گرفت.
این کنشگر محیط زیست با مرور سه دهه فعالیت مدنی خود و دیگر فعالان و استادان حوزه محیطزیست، از ناهماهنگی میان دستگاههای مختلف اجرایی انتقاد کرده و گفت: «ما از این همه ناهماهنگی بین اجزای نظام تدبیر و حکمرانی خسته شدهایم.» در نگاه او بسیاری از مسائل را میتوان با کنارگذاشتن نگاه تک بعدی و درنظرگرفتن مجموعه عوامل مؤثر بر مسائل حل کرد، اما تا زمانی که این ناهماهنگیها تداوم یابد، سنگینی پیامدهای اجتماعی و روانی آن بر دوش مردم را با خود به همراه خواهد داشت. او در پایان با تاکید بر اینکه نباید مسئله هورالعظیم را تنها به موضوع نفت محدود کرد، خواستار مشارکت دستگاههای مختلف در تدوین و اجرای برنامهای مشترک برای احیای تالاب شد.
سهراب را نمیتوان جدا از انباشت فشارهای گذشته دید
شبنم قنواتی، مدیرعرش وزارت نفت درباره برنامه حفاظت و احیای تالاب؛ تعیین تکلیف خسارتهای گذشته؛ تضمین دسترسی مستقل کارشناسان محیطزیست؛ و شفافسازی وضعیت حقوقی و مجوزهای اجزای پروژه را از جمله مطالبات فعالان عنوان کرده همچنین خواستار مقایسه گزینههای مکانی پروژه از نظر حساسیت اکولوژیک شد و گفت، در صورت امکان باید فعالیتها به محدودههایی با کمترین ریسک هدایت شوند. قنواتی با اشاره به حوضچههای مختلف هورالعظیم پرسید چرا در شرایطی که حوضچه شماره ۵ خشک شده، عملیات استخراج در این محدوده متمرکز نمیشود تا فشار اضافهای به حوضچههای شماره یک و دو هم وارد نشود؟
بررسی آثار احتمالی توسعه نفتی بر بخش عراقی هورالعظیم در کنار احتمال گسترش فعالیتها در میدان مشترک و همچنین انجام ارزیابی اقتصادی مستقل و بهروز برای مقایسه منافع استخراج نفت با ارزش خدمات اکوسیستمی و هزینههای تخریب و احیای تالاب، از دیگر بحثهای مطرحشده بود. قنواتی در پایان جمعبندی کرد: «ما نمیگوییم این توسعه متوقف شود؛ میگوییم توسعه نباید به قیمت از دست رفتن سرمایهای انجام شود که أساسا جایگزینی ندارد.» او حل مسئله هورالعظیم را نیازمند تصمیمی ملی دانست که در آن آب، نفت، کشاورزی، معیشت مردم، حیات زیستی و توسعه در کنار یکدیگر دیده شوند و گفت: «سهراب نباید آزمونی باشد که هزینه شکست آن را هورالعظیم بپردازد.»
استاد دانشگاه شهید بهشتی: ارزیابی سهراب برای تصمیمگیری کافی نیست
حسین محمودی، عضو هیأت علمی دانشگاه شهید بهشتی، با اشاره به یادداشتی که دو سال پیش درباره وضعیت هورالعظیم نوشته بود، گفت در آن زمان مسئلهی اصلی، شنیدهنشدن صدای تالاب و ساکنان منطقه بود و گفت: «خوشحالم که امروز میتوانم بگویم تالاب هورالعظیم هم صدایی پیدا کرده است.» او با اشاره به پروژه سهراب، ارزیابی فعلی سازمان حفاظت محیطزیست را برای تصمیمگیری درباره این اکوسیستم، کافی ندانسته و عنوان کرد : «ارزیابیای که امروز توسط سازمان حفاظت محیطزیست داده میشود، کفایت نمیکند و ابزاری درست و کافی برای تصمیمگیری درباره یک اکوسیستم بسیار شکننده نیست.»
وی با انتقاد از نحوه ارزیابی آثار اجتماعی پروژه سهراب، خواستار بررسی دقیقتر نتایج آن بر سلامت و زندگی مردم منطقه شد و گفت گزارش تهیهشده در این بخش، آثار اجتماعی پروژه را فقط به چند عنوان کلی محدود کرده است. به بیان او، چنین ارزیابیای که بدون شناخت میدانی دقیق از مناطقی مانند هویزه، رفیع، بستان و سوسنگرد است نمیتواند تصویر واضحی از پیامدهای توسعهی نفتی ارائه دهد.
این استاد دانشگاه همچنین از سازوکار انتخاب شرکتهای تهیهکننده مطالعات ارزیابی انتقاد کرده و تدوین معیارهایی مشخص برای انتخاب و ارزیابی عملکرد آنها را مطالبه کرد. او در ادامه تأکید کرد ارزیابیهای اجتماعی و محیطزیستی باید بر پایه دادههای واقعی و قابل سنجش انجام شوند تا بتوان از نتایج و گزارش آنها نیز در تصمیمگیریهای نهایی استفاده شود. محمودی همچنین با اشاره به مطالعات انجامشده درباره آثار فعالیتهای نفتی و ضرورت مدیریت این آثار از اجرایی نشدن توصیهها و مطالعات پیشین و امکان تکرار و افزایش خسارتهای گذشته خبر داد و افزود: «اگر امروز جلوی توسعه سهراب را نگیریم، فردا از تدابیر بزرگی که باید برای جبران خسارتهای آن بیندیشیم، شرمنده خواهیم شد.»
سهراب نباید به قیمت نابودی معیشت مردم تمام شود
سواری، عضو شورای شهر شهرستان رفیع و نماینده جامعه محلی هور، تالاب را بخشی از هویت تاریخی و معیشت مردم رفیع، هویزه و دشتآزادگان دانسته و از نگاه توسعهای گفت که بر «ویرانه معیشت مردم» بنا میشود، نگاهی که نمیتوان توسعه پایدار نامید. او خطاب به نمایندگان وزارت نفت پرسید: «آیا بهای استخراج نفت در میدان سهراب، قربانیکردن پیوند هزارساله بین انسان و طبیعت است؟» به گفته او نسلهای متعددی از مردم منطقه، معیشت خود را به آب هور گره زدهاند؛ از دامداری و صیادی تا پرورش طیور و ماهی و حصیربافی. از سوی دیگر رونق حصیربافی و بوریا در رفیع و صادرات این محصولات به کشورهای حوزه خلیج فارس، تنها بخشی از اقتصادی بوده که تا امروز به حیات تالاب پیوند خورده است.
سواری با اشاره به خشکسالیهای سالهای گذشته از تاثیر کاهش آب هورالعظیم در از بین رفتن روستاها و مهاجرت اجباری مردم گفت و هشدار داد فعالیتهای نفتی جدید نیز، در صورت بیتوجهی به شرایط اکولوژیک تالاب، میتوانند فشار بیشتری بر معیشتهای سنتی و ضعیف منطقه وارد کنند.
وعده اشتغال روبهروی واقعیت زندگی مردم
سواری با اشاره به وعدههای مطرحشده همزمان با آغاز فعالیت پروژه سهراب، مانند ایجاد اشتغال، بهبود وضعیت اقتصادی و مشارکت مردم بومی، از فاصلهای گفت که میان این وعدهها و شرایط فعلی منطقه وجود دارد. به گفته او، فعالیتهای نفتی نهتنها به تحقق کامل این وعدهها منجر نشده، بلکه آلودگی و تغییرات ایجادشده در اکوسیستم بر کشاورزی، دامداری و دیگر مشاغل سنتی منطقه نیز اثر گذاشته است. او اضافه کرد: «امروز بیشتر از اینکه نارضایتی ما برای حق کار باشد، برای حفظ محیطزیست و حق حیات خود ناراضی هستیم.»
سواری همچنین با اشاره به تلاشهای چند سال اخیر برای توسعه گردشگری در رفیع، از ورود گردشگران به بخشهایی از تالاب و امیدها برای رونق اقتصادی منطقه گفت که به تازگی با افزایش محدودیتهای امنیتی و توسعه فعالیتهای نفتی و احداث چاهها، امکان استفاده از این ظرفیت کاهش پیدا کرده است.
از کشاورز و صیاد تا بیمار؛ چه نصیب منطقه شده است؟
عضو شورای شهر شهرستان رفیع، با اشاره به بازدید اخیر یکی از مسئولان محیطزیست از منطقه و انتقال مطالبات مردمی در این سفر گفت. به گفته او، صدور مجوز برای فعالیتهای نفتی دستاورد ملموسی برای منطقه نداشته و در مقابل، مشکلاتی مانند تخریب زیرسازی و جادهها، اختلال در کشاورزی و نارضایتی دامداران، بوریابافان و صیادان افزایش یافته است.
سواری که خود را عضو کادر درمان نیز معرفی کرد، از افزایش مراجعات مربوط به بیماریهای تنفسی ناشی از دود و ریزگردها در سالهای اخیر خبر داده و خواستار بررسی وضعیت بیماریهای صعبالعلاج در مناطق مجاور فعالیتهای نفتی شد. او همچنین نسبت به برخی گزارشات رضایت مردم محلی از فعالیت پروژه سهراب و معکوسشدن روند مهاجرت در منطقه شک جدی وارد کرده و خواستار ارائه مستندات این ادعاها شد. سواری با اشاره به نحوه مالکیت اراضی مورد نیاز پروژه گفت برخی از زمینهای مردم با قیمتی پایین و با بدقولی خریداری شده و این روند به تشدید تنشهای اجتماعی منطقه منجر شده است. او در ادامه از تشکیل پرونده قضایی برای ۲۸ نفر از مطالبهگران منطقه به دلیل پیگیری موضوع اشتغال گفت.
تصمیمگیری برای مردم منطقه، بدون مردم
سواری با تاکید به ضرورت شناخت شرایط محلی، تصمیمگیری درباره مناطق مجاور تالاب و فعالیتهای نفتی را بدون حضور و درک مستقیم وضعیت مردم منطقه، بهویژه بیماران و افراد در معرض آسیب را غیرمنطقی دانسته و از ادارهکل حفاظت محیطزیست خوزستان نیز خواستار حساسیت بیشتری نسبت به وضعیت هورالعظیم شد. این فعال محیط زیست همچنین خواستار شفافسازی درباره مبالغ دریافتی برای جبران خسارتهای ناشی از فعالیتهای نفتی یا کاهش حقآبه تالاب و نحوه هزینه احتمالی این منابع مالی شد. او در پایان صحبتهای خود اضافه کرد که مطالبات را به نمایندگی از مردم مرزنشین رفیع و روستاهای اطراف تالاب مطرح میکند: «ما نه جلوی توسعه را میگیریم و نه کاری در شرکت نفت داریم.» به گفته سواری، خواسته اصلی مردم منطقه حفظ هورالعظیم و جلوگیری از آسیب به معیشتهای سنتی وابسته به آن است.
به کانال تلگرام هم میهن بپیوندید
به کانال بله هم میهن بپیوندید
به کانال روبیکا هم میهن بپیوندید
