۱۱ میلیون عضو در «ارتش لولا»؛ داسیلوا چگونه ورق انتخابات برزیل را برگرداند؟

به گزارش هم‌میهن آنلاین و به نقل از ایسنا، حازم کلاس، خبرنگاری که هر دو دور انتخابات ریاست‌جمهوری برزیل را از نزدیک پوشش داده است، در گفت‌وگویی به تشریح فضای رقابت انتخاباتی، دلایل پیروزی لولا داسیلوا، نقش شبکه‌های اجتماعی و مناظره‌ها، پایگاه اجتماعی جریان‌های رقیب و پیامدهای منطقه‌ای و بین‌المللی این انتخابات پرداخت.

کلاس در این گفت‌وگو با اشاره به مشاهدات میدانی خود گفت فضای دور دوم انتخابات به‌وضوح دوقطبی‌تر از دور نخست بود. شدت رقابت در کارزارهای انتخاباتی بیشتر به چشم می‌آمد و برخلاف دور اول، مناظره‌هایی میان نامزدها برگزار شد. به گفته او، لولا در دور نخست حاضر به شرکت در مناظره‌ها نشده بود و استدلالش این بود که بیشتر نامزدهای دیگر در طیف راست قرار دارند و حضور در چنین مناظره‌ای معنای چندانی ندارد.

او افزایش مشارکت مردم در دور دوم را از تفاوت‌های مهم دو مرحله انتخابات دانست و گفت این افزایش تا حد زیادی با تلاش‌های حزب کارگر و لولا برای بسیج رأی‌دهندگان ارتباط داشت. به نظر کلاس، لولا پس از دور نخست دریافت که در ترغیب هوادارانش به حضور پای صندوق‌ها کوتاهی کرده و پیروزی را بیش از اندازه قطعی دانسته است. او پیش از دور نخست از اطمینان به پیروزی سخن گفته بود، اما پس از آن پذیرفت که در بسیج رأی‌دهندگان سهل‌انگاری کرده است.

شبکه‌ای با بیش از ۱۱ میلیون عضو

کلاس درباره عوامل پیروزی لولا در دور دوم گفت تغییر راهبرد انتخاباتی، فعالیت‌های خیابانی و استفاده از فضای مجازی همگی در نتیجه نقش داشتند. او از ابتکار یک نماینده فدرال نزدیک به لولا و حزب کارگر به نام ژانون یاد کرد که پس از دور نخست، شبکه‌ای با عنوان «ارتش لولا» در فضای مجازی ایجاد کرد.

این شبکه در پلتفرم‌هایی از جمله واتس‌اپ و فیس‌بوک فعالیت می‌کرد و به گفته کلاس، بیش از ۱۱ میلیون عضو داشت. او گفت این تشکیلات به هماهنگی فعالیت‌های انتخاباتی، بازنشر پیام‌ها و بسیج هواداران کمک کرد و پیوندی میان فعالیت‌های مجازی و تجمع‌های خیابانی به وجود آورد.

کلاس افزود هر دو کارزار انتخاباتی شکایت‌هایی درباره فعالیت‌های مجازی مطرح کردند. کارزار بولسونارو از کانال «ارتش لولا» شکایت کرد و کارزار لولا نیز در دادگاه فدرال و دادگاه انتخاباتی برزیل علیه شرکت متا طرح دعوا کرد. این کارزار مدعی بود متا در تبلیغات الکترونیکی و محتوای منتشرشده در پلتفرم‌هایش، به شکلی جانبدارانه از فلاویو بولسونارو حمایت کرده است. به گفته کلاس، دادگاه نیز در این زمینه اقداماتی انجام داد.

او ترغیب مردم به مشارکت را از دیگر محورهای راهبرد انتخاباتی لولا دانست. داسیلوا با اشاره به سن خود گفته بود که در ۸۱سالگی همچنان امید دارد و باید برای آینده تلاش کرد. او همچنین از شهروندان مسن خواسته بود در انتخابات شرکت کنند. کلاس گفت چنین پیام‌هایی در افزایش مشارکت مؤثر بود.

به گفته این خبرنگار، در دور دوم بیش از ۱۲۸ میلیون نفر در انتخابات شرکت کردند و شمار رأی‌دهندگان نسبت به دور نخست افزایش یافت. همچنین مجموع آرای سفید و باطله حدود دو میلیون کاهش پیدا کرد؛ به‌طوری‌که تقریباً یک میلیون رأی سفید و یک میلیون رأی باطله کمتر ثبت شد. او اختلاف شمار شرکت‌کنندگان دو دور را حدود ۱۰ میلیون نفر عنوان کرد و گفت گزارش‌های مختلف افزایش مشارکت را تأیید می‌کردند.

کلاس افزود در مشاهدات میدانی خود شاهد بوده است که خانواده‌ها به‌صورت گروهی برای رأی دادن به محل‌های اخذ رأی می‌رفتند؛ پدربزرگ‌ها، مادربزرگ‌ها و دیگر اعضای خانواده در کنار یکدیگر در انتخابات شرکت می‌کردند. به گفته او، ساده‌تر بودن فرایند رأی‌گیری در دور دوم نیز می‌توانست در افزایش مشارکت مؤثر باشد. در دور نخست، مردم علاوه بر انتخابات ریاست‌جمهوری، برای انتخاب نمایندگان مجلس، کنگره و مسئولان ایالتی نیز رأی می‌دادند و این روند صف‌ها را طولانی‌تر می‌کرد؛ اما در دور دوم تنها انتخابات ریاست‌جمهوری برگزار شد و رأی‌دادن برای بسیاری از افراد بیش از یک دقیقه زمان نمی‌برد.

مناظره‌هایی که به ضرر بولسونارو تمام شد

کلاس مناظره‌های انتخاباتی را نیز از عوامل اثرگذار بر نتیجه دانست و گفت در جریان دو مناظره، رفتارهایی از بولسونارو بروز کرد که با حساسیت‌های بخشی از جامعه برزیل سازگار نبود. او به مناظره پایانی در شبکه گلوبو اشاره کرد که در آن بولسونارو به لولا گفت او ۹ انگشت دارد؛ اشاره‌ای به ازدست‌دادن یکی از انگشتان لولا در دوران جوانی و هنگام کار.

بولسونارو در پایان به‌خاطر این حرف عذرخواهی کرد، اما در همان مناظره از لولا خواست به دلیل خالی‌بودن سفره‌های مردم از آنان عذرخواهی کند. کلاس گفت چنین رفتارهایی ممکن است با انتظارات بخشی از جامعه درباره برخورد انسانی با دیگران سازگار نباشد و مردم نسبت به تهمت، دروغ و رفتارهای تحقیرآمیز حساسیت نشان دهند.

او همچنین به مناظره‌ای دیگر اشاره کرد که در آن موضوع قتل یک دختر خردسال در سال‌های گذشته به دست پلیس مطرح شد. به گفته کلاس، دفاع فلاویو بولسونارو از پلیس و خطاب‌کردن مادر آن دختر با نام خود دختر، در حالی که مادر در استودیو حضور داشت، از جمله مواردی بود که می‌توانست بر ذهنیت رأی‌دهندگان اثر بگذارد.

معیشت و نابرابری در کانون توجه رأی‌دهندگان

کلاس درباره اولویت‌های مردم برزیل گفت مسائل اقتصادی و معیشتی جایگاه مهمی در ذهنیت رأی‌دهندگان داشتند و در مناظره‌ها نیز مطرح شدند. به گفته او، بخشی از جامعه لولا را سیاستمداری می‌دانست که از خانواده‌ای فقیر برخاسته و در دوره‌های فعالیت سیاسی خود برنامه‌هایی برای کاهش فاصله‌های اجتماعی دنبال کرده است.

او آموزش، بهداشت و حمایت‌های اجتماعی را از محورهای مهم این سیاست‌ها برشمرد. در حوزه آموزش، برنامه‌هایی برای گسترش دسترسی به آموزش اجرا شده است. برزیل همچنین از نظام خدمات بهداشتی عمومی با عنوان «سوس» (SUS) برخوردار است که خدمات درمانی و بهداشتی رایگان، از جمله مراقبت‌های پزشکی و دارویی، در اختیار مردم قرار می‌دهد.

کلاس برنامه «بولسا فامیلیا» را نیز از جمله سیاست‌های حمایتی دولت برزیل دانست که از طریق کمک‌های مالی و اجتماعی، به‌ویژه به خانوارهای کم‌درآمد، کمک می‌کند. به گفته او، این برنامه‌ها در شکل‌گیری تصویری از لولا به‌عنوان سیاستمداری که به کاهش نابرابری و حمایت از اقشار آسیب‌پذیر توجه دارد، نقش داشته‌اند.

او گفت بسیاری از دانشجویان دانشگاه‌های دولتی و جوانان از لولا حمایت می‌کردند، در حالی که بخش‌هایی از طبقات برخوردارتر اقتصادی بیشتر به بولسونارو نزدیک بودند. با این حال، کلاس تأکید کرد این تقسیم‌بندی مطلق نیست و نمی‌توان همه گروه‌های اجتماعی را با چنین مرزبندی‌ای توضیح داد. در سوی دیگر، حزب لیبرال و جریان‌های راست‌گرا بیشتر با رویکردهایی مانند جذب سرمایه‌گذاری خارجی، گسترش ارتباطات اقتصادی با خارج و حمایت از سازوکارهای سرمایه‌داری شناخته می‌شوند.

پایگاه راست‌گرایان همچنان پابرجاست

کلاس درباره حمایت گسترده از فلاویو بولسونارو گفت برزیل از نظر جغرافیایی کشوری بسیار بزرگ و از نظر قومی و اجتماعی متنوع است و به همین دلیل طبیعی است که بخش قابل توجهی از جامعه از جریان بولسونارو حمایت کند. او یادآور شد که رأی‌دادن به یکی از نامزدها همیشه به معنای حمایت کامل از او نیست؛ برخی ممکن است برای جلوگیری از پیروزی رقیب به نامزدی رأی داده باشند.

به گفته کلاس، باید میان حمایت از خانواده بولسونارو و جریان موسوم به «بولسوناریسم» از یک سو و پایگاه اجتماعی گسترده‌تر راست‌گرایان از سوی دیگر تمایز قائل شد. او احتمال داد نفوذ سیاسی خانواده بولسونارو در آینده کاهش یابد، اما تأکید کرد این امر به معنای پایان جریان راست‌گرا در برزیل نیست. احزاب راست‌گرا همچنان از ظرفیت سیاسی و تشکیلاتی برخوردارند و می‌توانند با بازنگری در روش‌ها و سیاست‌های خود، برای جذب بخش‌های بیشتری از جامعه تلاش کنند.

کلاس در عین حال به محدودیت‌های پیش‌روی لولا در ساختار سیاسی برزیل اشاره کرد. بر اساس ارقامی که در این گفت‌وگو مطرح شد، حزب لیبرال و جریان راست ۱۲۱ کرسی در کنگره دارند؛ احزاب متحد چپ و حزب کارگر در مجموع صاحب ۸۸ کرسی هستند و حدود ۸۷ کرسی دیگر نیز در اختیار احزاب و جریان‌های مختلف قرار دارد.

این ترکیب، به گفته کلاس، به این معناست که لولا برای پیشبرد برنامه‌هایش به مذاکره و جلب حمایت نمایندگان نیاز دارد؛ چراکه اجرای بسیاری از سیاست‌های دولت به تصویب یا همراهی نهاد قانون‌گذاری وابسته است. برخی فرمانداران و رهبران ایالت‌ها نیز به جریان راست تعلق دارند و حزب فلاویو بولسونارو در تعدادی از ایالت‌ها، از جمله چند ایالت جنوبی و ریو دو ژانیرو، موقعیت سیاسی مهمی دارد.

کلاس گفت لولا در دوره‌های مختلف فعالیت سیاسی‌اش نشان داده که توانایی تعامل و انعطاف دارد و با ترکیب‌های سیاسی متفاوتی روبه‌رو بوده است. او تأکید کرد انعطاف‌پذیری الزاماً به معنای عدول از اصول سیاسی نیست، بلکه به توانایی مذاکره با احزاب و گروه‌های گوناگون برای پیشبرد برنامه‌ها اشاره دارد. از این رو، نمی‌توان دولت لولا را صرفاً دولتی چپ‌گرا دانست؛ زیرا احزاب میانه و میانه‌راست نیز در ائتلاف‌ها و معادلات سیاسی آن حضور دارند.

مناقشه بر سر نتیجه و اعتماد به نهادهای انتخاباتی

کلاس درباره زیر سؤال‌بردن نتیجه انتخابات از سوی فلاویو بولسونارو گفت او، مانند پدرش ژایر بولسونارو، نتیجه را مورد تردید قرار داده است. او معتقد است برای بررسی این موضع باید تجربه انتخابات چهار سال پیش و پیامدهای اقدامات ژایر بولسونارو نیز در نظر گرفته شود.

در متن گفت‌وگو، به پرونده‌ای مرتبط با تلاش برای کودتا و به‌دست‌گرفتن قدرت اشاره شده که ژایر بولسونارو در آن به بیش از ۲۷ سال زندان محکوم شده است. او بعدتر به دلیل وضعیت جسمانی از زندان به حبس خانگی منتقل شد، اما همچنان در وضعیت زندانی قرار دارد. کلاس گفت این تجربه بر فضای سیاسی و ذهنیت عمومی اثر گذاشته است.

یکی از موضوع‌هایی که فلاویو بولسونارو درباره انتخابات مطرح کرده، تمدید زمان رأی‌گیری به مدت دو ساعت، از ساعت پنج تا هفت، با دستور قاضی و موافقت دادگاه عالی فدرال انتخاباتی بوده است. به گفته کلاس، نهاد انتخاباتی اعلام کرده این تمدید تأثیری بر نتیجه نهایی نداشته، هرچند قرار است جزئیات موضوع بررسی شود.

او افزود درخواست تمدید زمان رأی‌گیری از سوی هر دو کارزار، یعنی کارزار لولا و کارزار فلاویو، مطرح شده بود و به مشکلاتی، عمدتاً در زمینه حمل‌ونقل، ارتباط داشت. بر اساس قانون برزیل، استفاده از حمل‌ونقل در روز انتخابات رایگان است، اما کارزار لولا مدعی بود در برخی ایالت‌ها از تمام ظرفیت‌های حمل‌ونقل عمومی تحت مدیریت شهرداری‌ها استفاده نشده و در نتیجه شماری از شهروندان برای شرکت در انتخابات با دشواری روبه‌رو شده‌اند.

کلاس گفت تداوم طرح ادعاهایی درباره نتیجه انتخابات می‌تواند بر جایگاه سیاسی بولسوناریسم اثر منفی بگذارد؛ به‌ویژه با توجه به تجربه پیشین و حساسیت جامعه نسبت به ثبات سیاسی. او همچنین یادآور شد که مردم برزیل به ثبات سیاسی و آینده دموکراسی اهمیت می‌دهند و ۲۵ اکتبر، روز برگزاری دور دوم انتخابات، در این کشور با عنوان «روز دموکراسی» شناخته می‌شود.

این نام‌گذاری به یاد خبرنگاری انجام شده است که در دوران دیکتاتوری نظامی برزیل احضار شد و در اداره اطلاعات آن زمان جان باخت؛ رویدادی که بعدها به نمادی برای تأکید بر دموکراسی، آزادی بیان و یادآوری قربانیان تبدیل شد.

کلاس در عین حال به پذیرش تفاوت دیدگاه‌های سیاسی در زندگی روزمره برزیلی‌ها اشاره کرد. به گفته او، در یک خانواده ممکن است پدر و مادر به لولا رأی دهند، اما فرزندشان از بولسونارو حمایت کند، یا برعکس. این تفاوت در صف‌های رأی‌گیری نیز دیده می‌شد؛ جایی که افراد با پرچم‌ها و نمادهای انتخاباتی متفاوت کنار یکدیگر می‌ایستادند و با وجود اختلاف نظر، روابط اجتماعی خود را حفظ می‌کردند. او گفت رقابت سیاسی الزاماً به معنای گسست روابط اجتماعی نیست، هرچند دوقطبی‌شدن جامعه همچنان می‌تواند برای نظام سیاسی برزیل چالش‌برانگیز باشد.

اهمیت منطقه‌ای و جهانی پیروزی لولا

کلاس برگزاری انتخابات برزیل را در شرایط تقویت جریان‌های راست‌گرا در بخش‌هایی از آمریکای لاتین مهم دانست. به گفته او، برزیل به‌عنوان کشوری بزرگ و قدرتمند از نظر جغرافیایی، سیاسی و اقتصادی و یکی از مهم‌ترین دموکراسی‌های منطقه، توانست در برابر این روند مقاومت کند. نتیجه انتخابات، افزون بر سیاست داخلی برزیل، می‌تواند بر روابط این کشور با آمریکا، چین و روسیه و نیز نقش آن در ترتیبات بین‌المللی اثر بگذارد.

او یادآور شد برزیل از بنیان‌گذاران گروه بریکس است و لولا همواره بر همکاری کشورهای جنوب جهانی، افزایش هماهنگی میان آن‌ها، چندقطبی‌شدن نظام بین‌الملل و کاهش وابستگی به دلار تأکید داشته است. از این منظر، تداوم حضور لولا در قدرت می‌تواند بر جهت‌گیری برزیل در این زمینه‌ها اثرگذار باشد. کلاس گفت طبیعی است که چین و روسیه نیز تحولات سیاسی برزیل را با دقت دنبال کنند.

این خبرنگار برزیل را بازیگری تأثیرگذار در عرصه بین‌المللی توصیف کرد که گاه کمتر از جایگاه واقعی‌اش در مرکز توجه رسانه‌ای قرار می‌گیرد. به گفته او، این کشور اقتصادی متنوع دارد، در حوزه‌های گوناگون صنعتی فعال است، از تولیدکنندگان مهم هواپیما در جهان به شمار می‌رود و در صنایع دفاعی و نظامی نیز ظرفیت‌هایی دارد. برزیل همچنین یکی از قدرت‌های بزرگ کشاورزی جهان و از صادرکنندگان عمده محصولات کشاورزی است.

کلاس معتقد است این ظرفیت‌ها به برزیل امکان می‌دهد در معادلات جهانی نقش‌آفرینی کند و در تقویت بریکس و حرکت به سمت نظم چندقطبی اثرگذار باشد. او پیروزی لولا را نشانه‌ای از توقف تلاش‌هایی دانست که در دوره ژایر بولسونارو برای تغییر یا تعدیل برخی جهت‌گیری‌های سنتی سیاست خارجی برزیل دنبال می‌شد.

در جمع‌بندی این گفت‌وگو، کلاس گفت انتخابات نشان داد نظام سیاسی برزیل همچنان از ظرفیت رقابت انتخاباتی و انتقال قدرت برخوردار است و توانسته در برابر موج تقویت راست‌گرایی در بخش‌هایی از آمریکای لاتین، مسیر دیگری را نیز به نمایش بگذارد. با این حال، موفقیت لولا در اجرای برنامه‌های داخلی و پیشبرد سیاست خارجی‌اش به توانایی او در تعامل با کنگره، احزاب میانه و دیگر مراکز قدرت در برزیل بستگی خواهد داشت.