تحلیل باستانی تبریزی از گزارش نیویورکتایمز درباره سدهای ایران: با محدودسازی رسانهها، خودمان را در محاصره رسانهای قرار دادهایم
قادر باستانی تبریزی با اشاره به اینکه گزارش نیویورکتایمز درباره ارتباط سدهای ایران با مراکز موشکی، فراتر از یک ادعای رسانهای، میتواند به تغییر تعریف اهداف نظامی و تضعیف مصونیت زیرساختهای حیاتی منجر شود تأکید کرد که مشکل ایران فقط انتشار چنین گزارشهایی نیست؛ ما در ساعات نخست بحران، نه رسانهای معتبر در سطح جهانی داریم، نه سخنگویی در دسترس و نه شبکهای از کارشناسان که بتوانند روایت مستند و مستقلی ارائه کنند.
به گزارش هممیهن آنلاین، قادر باستانی تبریزی، پژوهشگر ارتباطات و رسانه در گفتوگو با خبرنگار ایلنا اظهار کرد: گزارش نیویورکتایمز را باید در کنار مجموعهای از خبرهای امنیتی هفتههای اخیر مثل ماجرای پایگاه فرفورد در انگلیس و ادعاهایی درباره پروازها، فروشگاهها و بانکهای اروپا تا گزارش سیانان درباره بمب کثیف و خبر انتقال مقامات آمریکایی به مراکز نظامی قرار داد. انتشار اخبار زنجیرهای، این احتمال را تقویت میکند که در حال شکلدادن به تصویری تهدیدآمیز از ایران هستند تا زمینه روانی و سیاسی اقدامات بعدی را فراهم کنند.
وی افزود: در این فرایند، ابتدا یک اتهام مطرح میشود، سپس در رسانههای مختلف تکرار میشود و بهتدریج جایگاه یک واقعیت را پیدا میکند. در آخر، همان روایت برای توجیه اقدام نظامی به کار گرفته میشود. گزارش سدها از این جهت حساستر است که زیرساختهای حیاتی مردم را به مراکز نظامی پیوند میدهد.
باستانی تبریزی با اشاره به شیوه تنظیم گزارش نیویورکتایمز گفت: متن از عبارتهایی مانند «پژوهشگران گمان میکنند»، «شواهد غیرمستقیم است» و «ممکن است» استفاده میکند. اما تصویری که در ذهن خواننده باقی میماند، این است که سدهای ایران برای تأمین نیاز شهرهای موشکی ساخته شدهاند. این تفاوت مهمی است، یعنی احتیاط در متن باقی میماند، اما برداشت قطعی در ذهن شکل میگیرد. بعد هم رسانهها و حسابهای شبکههای اجتماعی، همین برداشت را با تیترهایی قاطع بازنشر میکنند. برای شکلگیری چنین چرخهای لزوماً به سفارش مستقیم نیاز نیست و بعضی وقتها گردش اطلاعات بین منابع امنیتی، کارشناسان و رسانهها همین نتیجه را ایجاد میکند.
این پژوهشگر ارتباطات ادامه داد: همجواری جغرافیایی یک سد با یک مرکز نظامی، بهتنهایی دلیل بر ارتباط عملیاتی یا هدف نظامی آن نیست. حتی تعدادی از کارشناسان که در این گزارش به آنها استناد شده، درباره چنین برداشتی توضیح دادهاند که نزدیکی مکانی، دلیل ساخت سد برای پشتیبانی از مراکز نظامی نیست و بهخودیخود حمله به آن را توجیه نمیکند. اهمیت این ادعاها در آن است که از سوی منابعی مطرح میشود که لزوماً ذینفع سیاسی ایران نیستند. در ارتباطات، چنین صدایی را «منبع سوم» میخوانیم که برای مخاطب خارجی، بیشتر مواقع از بیانیه رسمی یک طرف مناقشه، باورپذیرتر است.
باستانی تبریزی، ضعف پاسخگویی رسانهای ایران را یکی از مشکلات اصلی در مواجهه با این گزارشها دانست و تصریح کرد: روزنامه میگوید که برخی نهادهای ایرانی به درخواست آن برای اظهارنظر پاسخ ندادهاند. این مسئله در ارتباطات بحران واقعا مهم است. وقتی طرف مقابل روایت اولیه را منتشر میکند و ما پاسخی بهموقع و مستند نداریم، عملاً میدان را واگذار کردهایم. ایران نه رسانهای معتبر در سطح جهانی دارد که بتواند چنین گزارشی را به چالش بکشد، نه سخنگویی دارد که همواره در دسترس باشد و نه شبکهای از کارشناسان مستقل که بتوانند در همان ساعات اول، اطلاعات و تحلیل قابل اتکا ارائه بکنند.
وی افزود: رسانههای بزرگ غربی، در طول سالها، با انتشار خبرهای دقیق، سرمایه اعتبار جمع میکنند و در بزنگاههای سیاسی از همین سرمایه برای پیشبرد آنچه منافع ملی خود میدانند، بهره میگیرند. اعتبار رسانه مثل حساب بانکی است و با عملکرد درست در سالهای عادی شکل میگیرد و در زمان بحران به کار میآید. البته رسانههای معتبر هم از خطا و تأثیرپذیری از فضای امنیتی مصون نیستند. تجربه پوشش مقدمات جنگ عراق از سوی رسانههای آمریکایی و نقدهای بعدی خود آنها، نمونه روشنی از این آسیبپذیری است.
این استاد ارتباطات تأکید کرد: ما در کشورمان، سالها با فشار بر رسانههای مستقل، محدودکردن فعالیت حرفهای روزنامهنگاران و دشوار کردن ارتباط آنها با رسانههای خارجی، ظرفیت اطلاعرسانی کشور را تضعیف کردهایم. طرح جرمانگاری مصاحبه با رسانههای خارجی هم که متاسفانه اکنون در دست مجلس است، این خلأ را عمیقتر میکند. اگر آمریکا ایران را با ناوگان دریایی محاصره کرده، ما هم با محدودسازی رسانهها، خودمان را در محاصره رسانهای قرار دادهایم. نمیشود رسانههای مستقل را محدود کرد و در زمان بحران از نبود صدای معتبر ایرانی در جهان شکایت داشت.
باستانی تبریزی در عین حال واکنش کاربران ایرانی در شبکههای اجتماعی را یک نشانه امیدوارکننده دانست و گفت: خیلی از کسانی که به گزارش نیویورکتایمز اعتراض کردند، خودشان منتقد سدسازی و پروژههای بزرگ آبی بودند. برخی هم پیشتر از منتقدان سیاستهای رسمی محسوب میشدند. با این حال، در این موضوع از موضعی ایراندوستانه واکنش نشان دادند. این همبستگی را نمیشود با دستور ایجاد کرد. باید آن را سرمایه اجتماعی کشور دانست و از مصادره سیاسی آن پرهیز کرد.
وی برای مواجهه مؤثر با این وضعیت، بر چند اقدام مشخص تأکید کرد: اولاً کارشناسان مستقل حوزه آب، محیطزیست و هیدرولوژی باید با انتشار دادهها و اسناد قابل راستیآزمایی، ابهامهای مطرحشده را پاسخ دهند؛ مثل کاری که کاوه مدنی در سطح بینالملل به درستی انجام داد. دوم، دسترسی خبرنگاران و پژوهشگران بینالمللی به اطلاعات و تأسیسات مرتبط، در چارچوب ضوابط روشن، تسهیل بشود. سوم، موضوع پیامدهای امنیتی تبدیل زیرساختهای حیاتی به اهداف نظامی باید در سطح منطقهای و بینالمللی مطرح شود. معیارهای دوگانه در این زمینه فقط به ایران محدود نمیماند و میتواند امنیت سدها و تأسیسات حیاتی کشورهای دیگر را هم به خطر بیندازد.
این پژوهشگر همچنین گفت: در شرایط فعلی، رجزخوانی و تهدید کمکی به کشور نمیکند. مسئولان بهتر است از مصادره سیاسی واکنش مردم خودداری کنند و اجازه دهند صدای مستقل ایرانیان شنیده شود. موضع رسمی ایران در نفی هرگونه دخالت، روشن و قاطع باشد. هر اظهارنظر نسنجیده میتواند به روایت طرف مقابل خوراک رسانهای بدهد.
باستانی تبریزی در پایان تأکید کرد: اعتبار رسانهای را نمیتوان در میانه بحران ساخت. باید واقعا رسانههای حرفهای و مستقل را تقویت کنیم، دسترسی به اطلاعات را افزایش بدهیم و امکان فعالیت و ارتباط بینالمللی روزنامهنگاران را فراهم آوریم. تجربه این روزها نشان داد که هنوز میتوان بر سر ایران، فراتر از اختلافات سیاسی، به همدلی رسید. این سرمایه اجتماعی ارزشمند است، اما برای آنکه در بحرانهای بعدی نیز به کار بیاید، باید پشتوانهای از اعتماد عمومی و رسانههای معتبر داشته باشد.