بازار در انتظار/گزارش میدانی هممیهن از توقف معاملات در بازار طلا و ارز
پس از پایان تعطیلات چهارروزه اخیر، فعالیت رسمی بازارهای مالی از صبح یکشنبه ازسرگرفته شد؛ اما آغاز به کار تقویمی به معنای بازگشت کامل بازارها به روال عادی نبود.
پس از پایان تعطیلات چهارروزه اخیر، فعالیت رسمی بازارهای مالی از صبح یکشنبه ازسرگرفته شد؛ اما آغاز به کار تقویمی به معنای بازگشت کامل بازارها به روال عادی نبود. بررسیها نشان میدهد که برخی از کسبوکارها همانند گالریهای طلا، به دلیل افزایش ناگهانی قیمتها و نوسانات شدید نرخ ارز و تشدید گرانی از بازگشایی کامل خودداری کردند و عملاً برخی از بازارهای مالی بهصورت نیمهتعطیل هستند.
در روزهای منتهی به تعطیلات، همزمانی اعیاد با سرمای شدید هوا موجب شد بخش زیادی از فعالیتهای تجاری کشور متوقف شود. این شرایط زمانی بحرانیتر شد که افزایش نرخ ارز و کاهش قدرت خرید موجی از اعتراضات و اعتصابات را در تهران و چندین شهر به دنبال داشت. دستبهدست هم دادن این عوامل باعث شد بسیاری از واحدهای صنفی بهصورت خواسته یا ناخواسته با تعطیلی مواجه شوند و درنتیجه، معاملات در بازارهایی مانند طلا، سکه و بازار غیررسمی ارز تقریباً به حالت تعلیق درآمد.
این روزها قیمت دلار و طلا به دقیقهای بند بوده و ممکن است یک دقیقه دیگر طلا یا دلار گرانتر شود و در مقابل سفره مردم کوچکتر. شاید قیمت طلا تأثیر مستقیمی روی سفرههای مردم نداشته باشد، اما زندگی مردم با دلار همبستگی دارد و با گرانشدن این ارز سفرههای مردم نیز کوچکتر و قدرت خرید نیز کمتر میشود. این گرانیها باعث شده میزان خرید مردم بهصورت قابلتوجهی کاهش یابد و در نهایت، طی هفته اخیر به واسطه تداوم گرانیها شاهد تجمعاتی در تهران و سایر شهرستانها بودیم که قرار شد به مشکلات معیشتی مردم رسیدگی شود.
در همین راستا مسعود پزشکیان، رئیسجمهوری نیز شب دوشنبه در واکنش به اعتراضها در تهران و برخی شهرهای کشور، در صفحه شخصی خود در ایکس نوشت: «معیشت مردم، دغدغه هر روز من است. اقدامات اساسی را برای اصلاح نظام پولی و بانکی و حفظ قدرت خرید مردم در دستور کار داریم. به وزیر کشور مأموریت دادم از مسیر گفتوگو با نمایندگان معترضان، مطالبات برحق آنها را بشنود تا دولت با تمام توان برای رفع مشکلات و پاسخگویی مسئولانه عمل کند.»
حال همچنان شرایط آینده بازار طلا و ارز مشخص نیست و بسیاری از کارشناسان عقیده دارند با توجه به پایان تخصیص دلار 28 هزار و 500 تومانی احتمالاً گرانی طلا و ارز طی ماههای آتی ادامهدار باشد.
در این شرایط برخی از کسبوکارها از جمله طلافروشیها ترجیح میدهند معاملات کمتری انجام دهند، حتی دراینبین برخی گالریهای طلا خریدوفروش خود را به صفر رساندهاند و در انتظارند که قیمت طلا و دلار به یک ثبات نسبی برسد و در نهایت خریدوفروش خود را آغاز کنند.
قیمت طلا و دلار در بازار افزایش قابل توجهی داشت. همین عوامل باعث شد مردم نسبت به گرانیها واکنش نشان دهند و در نهایت معامله در این بازارها کاهش یابد.
بررسیهای میدانی «هممیهن» نیز نشان میدهد در دو ماه اخیر به واسطه افزایش قیمت در بازار طلا و ارز میزان خرید مردم بهصورت قابلتوجهی کاهشیافته است. برخی از طلافروشان اظهار میکنند که به واسطه گرانی قابلتوجه طلا، بسیاری از زوجهای جوان حتی حلقههای ازدواج خود را از جنس نقره تهیه میکنند.
یک گالری طلا در بازار تهران نیز در خصوص این شرایط گفت: «ما از روز دوشنبه عملاً تعطیل هستیم. نه خریدی داریم و نه فروشی. حتی آنلاین هم معامله نمیکنیم، چون قیمتها مشخص نیست و نوسانها ممکن است به ضرر ما یا مشتری تمام شود.» او توضیح میدهد افزایش قیمت طلا نهتنها شوک قیمتی در بازار ایجاد کرده، بلکه تقاضا را به صورت قابل توجهی کاهش داده و برخی از روزها و هفتهها در ماه این تقاضا صفر میشود. «الان همه منتظرند قیمتها تعدیل شود. ما هم ترجیح میدهیم صبر کنیم تا اوضاع جهانی و داخلی کمی آرام شود و مشتریها دوباره توان خرید پیدا کنند. البته مشتریانی هم داریم که با گران شدن طلا به فکر حفظ سرمایه خود میافتند و تقاضای خرید طلا دارند.»
باوجود تعطیلی بخش قابلتوجهی از گالریهای حضوری طی روزهای اخیر، فروشندگان آنلاین طلا در این مدت نقشی متفاوت ایفا کردهاند. یکی از صاحبان فروشگاههای اینترنتی طلا میگوید برخلاف بازار فیزیکی، فروش آنها در تعطیلات متوقف نشده و حتی این روزها مشتریان بیشتری داشتهاند: «همیشه کسانی هستند که نیاز فوری به طلا دارند؛ بهخصوص برای هدیه و امثال این موارد، درنتیجه زمانی که گالریهای طلا بسته است، ما فروش بیشتری داریم، اما اکنون شرایط فرق میکند.
با توجه اینکه قیمت طلا در هفتههای گذشته نوسان بسیار زیادی داشته است، برای فروش طلا با وزن بالا در بازه طولانی تعطیلات مجبور میشویم که با مشتریان توافق کنیم در صورت نوسان شدید قیمت طلا در روز کاری بعد، قیمت تمامشده را براساس نرخ جدید محاسبه کنیم. البته این موضوع بسیار کم رخ میدهد چراکه روند و نوسان قیمتی مشخص است و این روزها کمتر آدمی طلا با وزن بالا خریداری میکند.»
بررسی صحبتهای فروشندگان آنلاین طلا نشان میدهد که فروش طلای آنلاین انعطافپذیری بیشتری در شرایط نوسانی دارد و بهنوعی جریان معاملات هیچگاه قطع نمیشود؛ مسئلهای که گالریهای سنتی قادر به اجرای چنین موضوعی نیستند. به گفته یکی از فروشندگان آنلاین طلا «بازار آنلاین مجبور است خودش را با نوسان وفق دهد، درحالیکه بازار سنتی ترجیح میدهد در روزهای پرریسک کرکرهاش را پایین بکشد.»
در شرایطی که بازار فیزیکی طلا در روزهای اخیر با رکود و حتی تعطیلی خریدوفروش حضوری روبهرو شده، معاملات آنلاین همچنان به فعالیت خود ادامه میدهد و بخش قابلتوجهی از تقاضا به این حوزه منتقل شده است. برخی از فروشندگان طلا که به دلیل نوسانات شدید قیمتها ترجیح میدهند که فعلاً فروشی نداشته باشند، در مقابل وبسایتها و پلتفرمهای اینترنتی طلا برخلاف رویه سنتی به عرضه طلا ادامه میدهند، در ظاهر این عرضه نشاندهنده بازار پویای معاملات طلای آنلاین است؛ اما سایه ابهامات در این حوزه سنگینی میکند.
نحوه فروش طلا در برخی از این سایتها بهگونهای طراحی شده که فروشنده حتی در صورت افزایش قابلتوجه قیمت در روز کاری بعد متحمل زیان نشود. به بیان دیگر، اگر قیمت طلا در بازار آزاد یک روز بعد حتی یک میلیون تومان افزایش پیدا کند، ساختار قیمتگذاری سایتها بهنوعی تنظیم شده که شاید در ظاهر با تخفیفات به نفع مشتری باشد؛ اما در باطن اجازه نمیدهد که فروشنده ریالی زیان کند.
با یک جستوجوی ساده در اینترنت، دهها سایت فروش آنلاین طلا ظاهر میشود که انواع طلای زینتی و حتی طلای آبشده را در وزنها و قیمتهای مختلف عرضه میکنند و در بسیاری از موارد نیز تحویل فوری (در کمتر از دوساعت در شهر مربوطه) یا تحویل در روز تعطیل را انجام میدهند.
اما مسئله اصلی تنها خرید در روزهای تعطیل یا دسترسی آنلاین نیست؛ موضوع اساسی به میزان سود واقعی این معاملات است. در بسیاری از موارد، قیمت طلا در این سایتها بر اساس آخرین نرخ روز کاری محاسبه میشود و خریدار در نگاه اول تصور میکند که باتوجهبه روند صعودی بازار، حتی طلای خود را ارزانتر نیز خریده است؛ اما این موضوع درحالی است که بررسیها نشان میدهد برای پوشش ریسک، این سایتها کارمزد و نرخ سود بالایی از فروش طلا دریافت میکنند.
برخی از این سایتها برای پوشش ریسک نوسانات شدید قیمت و تحویل کالا در روزهای تعطیل، درصدهای قابل توجهی یا سود فروشنده به قیمت نهایی اضافه میکنند. این هزینهها در برخی موارد آنقدر بالاست که مجموع سود دریافتی فروشنده به بیش از ۳۰ درصد میرسد؛ رقمی که عملاً بازدهی سرمایهگذاری خریدار را کاهش داده و خرید طلا را از یک گزینه امن به معاملهای پرهزینه تبدیل میکند.
بهطور خلاصه شاید این روزها گالریهای حضوری طلا بدون مشتری و حتی به واسطهگرانیها تعطیل باشند، اما فروش آنلاین طلا در جریان است.
همچنین مشاهدات میدانی از سطح شهر نشان میدهد که ابتدای روز یکشنبه برخی از واحدهای صنفی فروش طلا نیز فعالیتی محدود داشتند و اعلام کردند تا ساعتی فعلاً فروش ندارند تا از اعلام قیمتی رسمی بگذرد و بازار به یک ثبات نسبی برسد. کسبوکارهایی که با نرخ دلار آزاد سروکار دارند، بیشترین آسیب را دیدهاند؛ زیرا تعیین قیمت برای کالا یا خدمات در زمانی که نرخ ارز هر ساعت تغییر میکند، عملاً ممکن نیست.
مسئله اساسی اینجاست که اگر این روند افزایش نرخ دلار و طلا ادامه دارد چرخه بازارهای مالی مختل میشود و بهمرور شاهد تعطیلی صنوف طلا خواهیم بود. از سوی دیگر اعتماد عمومی نیز نسبت به ثبات اقتصادی و بهبود شرایط اقتصادی نیز بیشازپیش کاهش پیدا میکند و توقفهای پیدرپی، کاهش عرضه، نبود تقاضا و افزایش انتظارات تورمی، مجموعه عواملی هستند که از نگاه آنان اگر کنترل نشوند، موج تورمی تازهای را رقم خواهند زد.
دلار داستان متفاوتی با طلا دارد و در روزهای تعطیل و غیرتعطیل دلالان در این بازار بهصورت رسمی حضور دارند. البته در روزهای تعطیلات معامله در بازار ارز بهسختی انجام میشود. یکی از دلالان بازار ارز در خصوص خریدوفروش دلار در روزهای تعطیل گفت: «برای ما روز تعطیلی وجود ندارد و همیشه گوشی تلفن ما زنگ میخورد و همه قیمت میپرسند، اما در روزهای گذشته که بازار بسته شد و مردم بهخاطر گرانی دلار و طلا تجمع کردند، میزان خرید ما در روز اول خیلی کمتر شد و تقریباً برای بعضیها به صفر رسید.
اما در روزهای بعدی که دلار چند تومانی ارزانتر شد مشتری همافزایش یافت. البته الان باتوجهبه تعطیلات سال نو میلادی مشتری هم کم است و کسانی که قصد خرید داشتند با هر قیمتی ارز خودشان را خریدند. الان هم مشتری کم است و ما هم در روزهای تعطیل فروش داریم، البته در این روزها تنها به مشتریان معتبر و قدیمی انواع ارز خصوصاً دلار را میفروشیم.»
در ادامه نیز مشاهدات میدانی بازار دلار نشان میدهد که این بازار در روز یکشنبه در مقایسه با سایر روزهای هفته رونق کمتری داشت و بهنوعی دلالان و مشتریان کمتری را میتوان در این بازار بهصورت حضوری یافت. این موضوع در حالی است که در سایر روزهای هفته اخیر شاهد حضور پررنگتر دلالان و مشتریان در این بازار بودیم.
یکی دیگر از دلالان بازار ارز نیز در این خصوص میگوید: «از روزی که مردم به واسطهگرانیها تجمع کردند ما هم به خانه رفتیم و تا به امروز مشتری خاصی نداشتیم، تنها چند نفر قیمت گرفتند. خیلی از مشتریها در صحبتهای تلفنی امید داشتند که دلار ارزانتر شود تا بتوانند خرید بیشتر و بهتری برای سرمایهگذاری داشته باشند. اما بهطورکلی فکر نمیکنم وضعیت بازار دلار تغییر کند و مشتریان بهخاطر گرانی کمتر میشوند.»
بازدهی بازارها
بررسی دادههای قیمتی بازار طلا و ارز نشان میدهد که این دو بازار در ماها و هفتههای اخیر روندی صعودی و قابلتوجه را پشت سر گذاشتهاند؛ روندی که بهوضوح نشاندهنده تداوم انتظارات تورمی و افزایش تقاضا برای دارایی امن است.
بر اساس آمارهای موجود، بازار طلا در بازه زمانی حدود سهماهه عملکردی چشمگیر داشته است. البته قیمت طلا در این مدت نوسانی بوده و این بازدهی بر اساس دادههای زمانی است و طبق بالاترین قیمت طلا بازدهی گرفته نشده است.
قیمت هر گرم طلای 18 عیار در ۱۲ آبانماه سال جاری در سطح ۱۰ میلیون و ۴۹۷ هزار تومان قرار داشت، اما این رقم تا ۱۲ دیماه به ۱۴ میلیون و ۱۹۸ هزار تومان رسید. این جهش قیمتی به معنای رشد بیش از ۳ میلیون و ۷۰۰ هزار تومانی قیمت طلا در مدت زمانی کوتاه است که در مجموع بازدهی 35/2 درصدی را نشان میدهد. البته این موضوع درحالی است که طی هفتههای اخیر قیمت طلا به محدوده 16 میلیون تومان رسید و این بدان معناست که بازدهی طلا همچنان روبه افزایش است.
در بازار ارز نیز شرایط چندان متفاوت نیست و دلار آزاد طی همین دوره زمانی روندی صعودی را تجربه کرده و بهنوعی توانسته همگام با طلا صعود کند. نرخ دلار در بازار آزاد در ۱۲ آبانماه حدود ۱۰۸ هزار تومان بود، اما تا ۱۲ دیماه به سطح ۱۳۵ هزار تومان رسید. این افزایش ۲۷ هزارتومانی معادل بازدهی 25/25 درصدی برای دلار در بازه سهماهه بوده است؛ عددی که از تداوم فشارهای تورمی و افزایش انتظارات نسبت به آینده نرخ ارز حکایت دارد. همچنین نرخ این ارز هم افزایش بسیاری داشته و اعداد معاملات نشان میدهد که دلار هم به بیش از 159 هزار تومان رسیده است. برخی از کارشناسان حوزه ارز عقیده دارند که قیمت دلار در بازار آزاد همچنان روند صعودی خواهد داشت.
بازارهای طلا و دلار طی هفتههای اخیر روند صعودی قابلتوجهی داشتند، شاید این موضوع از نظر سوددهی برای سرمایهگذاران جذاب باشد، اما این موضوع باعث افزایش انتظارات تورمی و تغیر سیاستهای موجود در جامعه میشود. در نهایت این گرانی دستبهدست یکدیگر داده تا برخی از فروشندگان ارز و طلا فعلاً فروش خود را محدود و متوقف کنند.
بازار ارز زیر فشار تورم و نقدینگی
پیام الیاس کردی، کارشناس بازارهای مالی در پیشبینی روند قیمتی در بازارهای مالی به «هممیهن» گفت: اگر بخواهم یک تصویر کلی ارائه بدهم، باید بگویم که بازار ارز و طلا همزمان تحتفشار چند متغیر مهم قرار دارد. این اتفاقات تصادفی نیستند و اثر آنها بهصورت تجمعی روی قیمتها نمایان میشود. تغییر در رأس بانک مرکزی، خاطرات تاریخی بازار از سیاستگذاریهای گذشته، بحثهای جدیدی مانند تکنرخی شدن ارز، افزایش ریسکهای ژئوپلیتیک در سطح جهانی و همچنین وضعیت نگرانکننده نقدینگی و تورم داخلی، همگی عواملی هستند که آینده بازار ارز را بهشدت تحتتأثیر قرار میدهند.
وی با اشاره به تغییر رئیس بانک مرکزی توضیح داد: تغییر رئیس بانک مرکزی بهتنهایی یک سیگنال مهم برای بازار است، اما آنچه این تغییر را برجستهتر میکند، سابقه و خاطراتی است که بازار ارز و طلا از آقای همتی دارد. بازار بهخوبی به یاد میآورد که در دوره قبلی حضور ایشان، بانک مرکزی با اقداماتی که مستقیماً در بازار ارز و طلا انجام میداد، توانسته بود نوسانات قابلتوجهی را کنترل یا حداقل مدیریت کند.
وی ادامه داد: البته من منکر این نیستم که در دوره آقای فرزین هم بانک مرکزی در بازار حضور داشت. ابزارهایی مانند حراجهای ارزی و سایر سازوکارهای تنظیمگر اضافه شده بود، اما واقعیت این است که در زمان آقای همتی، این حضور پررنگتر و از نظر بازار مؤثرتر ارزیابی میشد و همین مسئله امروز روی انتظارات فعالان بازار اثر گذاشته است.
این کارشناس بازارهای مالی اظهار کرد: بحث تکنرخی شدن ارز یکی از بنیادیترین موضوعات اقتصاد ایران است. ما سالهاست که با یک نظام چندنرخی پیچیده مواجه هستیم؛ از ارز ترجیحی گرفته تا نرخهای مختلف در تالار اول و دوم، دلار توافقی، دلار مسافرتی و انواع سامانههای ارزی. این چندنرخی بودن، هم فضای رانت ایجاد کرده و هم سیگنالهای قیمتی را مخدوش کرده است.
وی افزود: حالا تیم اقتصادی دولت و شخص آقای همتی صراحتاً از تکنرخی شدن صحبت میکنند. این صحبتها در شرایطی مطرح میشود که حساسیت اجتماعی نسبت به نرخ ارز بسیار بالاست و مردم کاملاً لمس کردهاند که تغییرات نرخ دلار مستقیم روی سطح معیشت آنها اثر مستقیم دارد.
الیاس کردی با اشاره به نرخ دلار در بازار آزاد گفت: بعد از اینکه دلار از کانال ۱۳۰ هزار تومان عبور کرد و به کانال ۱۴۰ هزار تومان رسید، طبیعی بود که واکنش سیاستگذار را ببینیم. مجموعهای از اقدامات دولت و بانک مرکزی باعث شد قیمت تا حدی عقبنشینی کند. اما نباید فراموش کنیم که همه عوامل تعیینکننده داخل مرزها نیستند. ما یک متغیر مهم بیرونی داریم که حتی الزاماً به خاورمیانه یا قاره آسیا هم مربوط نمیشود و آن، تحولات ژئوپلیتیک جهانی است.
این کارشناس بازارهای مالی تشریح کرد: اتفاقاتی که اخیراً در کاراکاس و ونزوئلا رخ داد، نمونهای از عواملی است که سطح ریسک ژئوپلیتیک در دنیا را افزایش میدهد. این افزایش ریسک فقط محدود به ایران نیست و روی بازارهای مالی و سرمایهای بسیاری از کشورها اثر میگذارد. هرچند بازارهای مالی جهانی در روزهای شنبه و یکشنبه تعطیل هستند، اما انتظارات فعالان اقتصادی تعطیلبردار نیست و این تحولات بهسرعت در تصمیمگیریها منعکس میشود.
وی تأکید کرد: نقدینگی و تورم، دو چالش ساختاری اقتصاد ایران هستند. دولت در ابتدا تلاش کرده بود بودجهای با رویکرد انقباضی به مجلس ارائه دهد، اما در نهایت با تغییراتی که مجلس اعمال کرد، عملاً این انقباض تا حد زیادی از بین رفت. در همین مدت کوتاه، شاهد وعدههای جدید یارانهای از سوی وزیر کار و یکی از معاونان سازمان برنامهوبودجه بودهایم. این وعدهها، ولو با نیت حمایت از جامعه، به معنای افزایش هزینههای دولت و در نهایت رشد نقدینگی و فشار تورمی است.
الیاس کردی با اشاره به افزایش قیمت حاملهای انرژی گفت: افزایش قیمت بنزین و سایر حاملهای انرژی اثر زنجیرهای روی کل اقتصاد دارد. این افزایش هزینه، هم مستقیم و هم غیرمستقیم به تورم دامن میزند. وقتی این مسئله را در کنار فشار تحریمها، محدودیتهای درآمدی دولت و کاهش قدرت تأمین ارز قرار میدهیم، به یک «هسته سخت تورم» میرسیم. به نظر من این هسته تورمی بهراحتی میتواند در محدوده ۳۰ تا ۴۰ درصد قرار گیرد و با برخی سیاستهای دولت حتی تا ۵۰ درصد همافزایش یابد.
وی با اشاره به چشمانداز نرخ دلار توضیح داد: در حال حاضر حجم نقدینگی حدود ۱۳ میلیون میلیارد تومان است. اگر این رقم برای سال آینده به حدود ۱۶ میلیون میلیارد تومان برسد که سناریویی کاملاً محتمل است، نرخ ارز هم ناگزیر وارد کانالهای بالاتر خواهد شد. حتی اگر وعدههایی درباره تثبیت نرخ ارز داده شود، به نظر من هیچکس در اقتصاد ایران نمیتواند با قطعیت مدعی تثبیت پایدار نرخ ارز باشد. شاید بتوان برای یک دوره کوتاه فنر دلار را جمع کرد، اما در نهایت این فنر رها خواهد شد.
این کارشناس بازارهای مالی اظهار کرد: کسری بودجه همچنان یک مشکل جدی است. از سوی دیگر، مسئله بازگشت ارز حاصل از صادرات نفت هم کاملاً شفاف نیست. بر اساس برخی اظهارات، از ۲۱ میلیارد دلار درآمد نفتی، تنها حدود ۱۳ میلیارد دلار به کشور بازگشته است. این یعنی ما عملاً با کمبود ارز مواجه هستیم. وقتی کمبود ارز با تورم بالا و رشد نقدینگی ترکیب میشود، نتیجه کاملاً مشخص است یعنی فشار صعودی بر نرخ ارز.
الیاس کردی در نهایت گفت:اگر همه این متغیرها را کنار هم بگذاریم، به یک نتیجه روشن میرسیم؛ کمبود ارز در کشور در حال تبدیل شدن به یک واقعیت ملموس است و این واقعیت خودش را در قیمتهای بالاتر نشان میدهد. اقدامات بانک مرکزی و دولت ممکن است در کوتاهمدت بازار را آرام کند، اما در بلندمدت، دلار مسیر خودش را بر اساس واقعیتهای اقتصادی، نه وعدهها، طی خواهد کرد.
