غیبت مصر از چارچوب دفاعی تازه جهان اسلام؛ اختلاف بر سر مقام مؤسس یا پیوستن دیرهنگام

به گزارش هم‌میهن آنلاین و به نقل از نورنیوز، چارچوب دفاعی که این روزها حول محوریت سه کشور عربستان، ترکیه و پاکستان شکل می‌گیرد، بیش از یک ائتلاف عملیاتی با سازوکار مشخص، تلاشی برای ایجاد نظم سیاسی و امنیتی تازه‌ای در جهان اسلام به شمار می‌رود؛ نظمی که بسیاری از ساختارهای اجرایی و تصمیم‌گیری آن هنوز در حال تدوین است.

در همین حال، غیبت مصر در مرحله اعلام این ابتکار، نشانه‌ای از اختلافی عمیق‌تر از مسائل صوری ارزیابی می‌شود. دو مقام مصری که خواسته‌اند نامشان فاش نشود، در گفت‌وگوهای جداگانه روایت خود را از دلایل غیبت قاهره ارائه کرده‌اند. به گفته این منابع، مصر با اصل همکاری دفاعی مخالفتی نداشته است؛ نقطه اختلاف اصلی بر سر نحوه دعوت و جایگاهی بوده که برای این کشور در نظر گرفته شده است.

بر اساس این روایت، قاهره شرط کرده بود در صورتی در این توافق حاضر شود که به‌عنوان یکی از چهار عضو مؤسس در مراسم اعلام آن مشارکت کند. با این حال، این دو مقام گفته‌اند رجب طیب اردوغان، رئیس‌جمهور ترکیه، اعلام کرده بود در صورت حضور عبدالفتاح السیسی در نشست، شخصاً در آن شرکت نخواهد کرد.

در نهایت، محمد بن‌سلمان، ولیعهد عربستان، طرحی پیشنهاد کرد که بر اساس آن چارچوب با حضور اردوغان، شهباز شریف و خود او اعلام شود و مصر در گام بعدی به آن ملحق گردد؛ ترتیبی که از دید قاهره پذیرفتنی نبود.

به گفته این منابع، السیسی چنین چینشی را با جایگاه تاریخی مصر در جهان عرب ناسازگار می‌دانسته است؛ به‌ویژه آنکه این ابتکار در مکه و با محوریت عربستان اعلام می‌شود و دو کشور غیرعرب، یعنی ترکیه و پاکستان، در شمار مؤسسان آن جای دارند، در حالی که مصر به‌عنوان یکی از بازیگران اصلی معادلات امنیتی منطقه، بیرون از قاب نخست باقی می‌ماند.

یکی از این مقام‌ها، نپذیرفتن این ترتیب را با تعبیر «شرافت و حمیت عربی» توصیف کرده است. از نگاه این منابع، مسئله قاهره صرفاً زمان‌بندی یا شیوه پیوستن نیست، بلکه به شأن و اعتبار مصر در سلسله‌مراتب سیاسی و امنیتی جهان عرب بازمی‌گردد.

در شرایطی که سازوکارهای این چارچوب هنوز به‌طور کامل تعیین نشده، ارزش اصلی این ابتکار در ظرفیت نمادین و پیام سیاسی آن نهفته است. تصویر گردهمایی سه قدرت مهم جهان اسلام خود حامل این پیام است که نظم امنیتی تازه‌ای در حال تولد است.

اگر قاهره در جمع مؤسسان قرار می‌گرفت، می‌توانست خود را یکی از پایه‌گذاران معماری جدید معرفی کند؛ اما پیوستن در مراحل بعدی، روایتی از مصر به دست می‌دهد که به چارچوب طراحی‌شده توسط دیگران ملحق شده است. برای کشوری با جایگاه تاریخی مصر، این دو موقعیت قابل مقایسه نیستند.

بر همین اساس، رفتار قاهره را می‌توان مذاکره بر سر جایگاه تفسیر کرد، نه صرفاً بر سر عضویت؛ چه آنکه اگر هدف صرفاً حضور در توافق بود، پیشنهاد الحاق در گام بعدی می‌توانست پذیرفته شود.

اظهارات اخیر هاکان فیدان، وزیر خارجه ترکیه، نیز همین تحلیل را تقویت می‌کند. او با ابراز امیدواری نسبت به پیوستن مصر به این چارچوب، نشان داد که در قاهره برای همکاری دفاعی بسته نیست و آنچه محل اختلاف است، سطح ورود و میزان اثرگذاری مصر خواهد بود.

به عبارت دیگر، قاهره در تلاش است از تبدیل‌شدن به «عضو چهارم» پرهیز کند؛ تمایز میان مقام مؤسس و ملحق‌شونده در دیپلماسی منطقه‌ای نه‌تنها حقوقی، بلکه حامل پیام اعتباری و سیاسی است.

بر پایه روایت دو مقام مطلع مصری، مصر نه قصد غیبت از نظم امنیتی در حال شکل‌گیری منطقه را دارد و نه حاضر است برای حضور در آن، از جایگاه خود به‌عنوان یکی از ارکان اصلی جهان عرب کوتاه بیاید.

بنابراین پرسش تعیین‌کننده دیگر صرفاً پیوستن یا نپیوستن مصر نیست؛ مسئله اصلی این است که آیا طراحان این معماری امنیتی، قاهره را در شمار پایه‌گذاران می‌پذیرند یا آن را به نقشی انفعالی و پسینی محدود می‌کنند؛ پاسخی که می‌تواند مسیر این ابتکار را به سوی یک نظم امنیتی گسترده‌تر در جهان اسلام یا یک همکاری محدود سه‌جانبه هدایت کند.

به کانال تلگرام هم میهن بپیوندید
به کانال بله هم میهن بپیوندید
به کانال روبیکا هم میهن بپیوندید