پکن چگونه حمایت از ایران را با سیاست اجتناب از مداخله ترکیب کرد؟
دولت چین در طول سالهای اخیر سیاست خود را در چارچوب اجتناب از مداخلهجویی و تلاش برای چندجانبهگرایی و مقابله با یکجانبهگرایی تنظیم کرده است. سیاست پکن در مقابل تجاوز نظامی اسرائیل و آمریکا به ایران نیز در همین چارچوب قابل تحلیل است.
به گزارش هممیهن آنلاین و به نقل از ایرنا، در شرایطی که تجاوز نظامی مشترک آمریکا و اسرائیل وارد هفتمین ماه خود میشود، سیدعباس عراقچی، وزیر امور خارجه جمهوری اسلامی ایران امروز ۲۵ شهریور برای دومین بار در سال جاری به پکن سفر کرده و با همتای چینی خود «وانگ یی» وزیر امور خارجه چین دیدار و گفتوگو کرد.
دولت جمهوری خلق چین، همواره ضمن پافشاری بر موضع خود مبنی بر ضرورت حل و فصل مسائل از طریق گفتوگو و دیپلماسی و اجتناب از اقدامهای نظامی، از یکجانبهگری و اقدامهای خلاف حقوق بینالملل انتقاد کردهاست.
وانگ یی، وزیر خارجه چین در سفر قبلی عراقچی به پکن در دیدار با او تأکید کردهبود: «موضع اصولی چین مخالفت با توسل به زور و تداوم این جنگ غیرقانونی است که پیامدها و عواقب خسارتبار آن نه تنها برای ایران، بلکه علیه همه کشورها و ملتهای منطقه و جهان بوده است.»
عراقچی و وانگ یی در طول دو هفته گذشته دو بار دیگر نیز در حاشیه نشستهای سران سازمان همکاری شانگهای در بیشکک قرقیزستان و سران گروه بریکس در دهلی نوی هند با یکدیگر دیدار و گفتوگو کردهاند.
شی جینپینگ، رئیس جمهور چین ابتدای هفته جاری در نشست سران گروه بریکس در دهلی نو تأکید کرد: «چین بر این باور است که فشار نظامی و اقدامات یکجانبه هرگز راه حلی برای مناقشات نخواهد بود. تنها راه پیشرو، بازگشت به مسیر گفتگو، دیپلماسی و احترام به حاکمیت ملی و تمامیت ارضی همه کشورهاست. چین همواره در سمت صلح و عدالت ایستاده است و آماده است نقش شایسته خود را برای دستیابی به صلح، کاهش تنشها و بازگرداندن ثبات به خاورمیانه ایفا کند. کشورهای عضو بریکس باید صدای مشترک خود را برای تقویت چندجانبهگرایی و حاکمیت قانون بینالملل رساتر کنند.»
به رغم اینکه چین به عنوان بزرگترین واردکننده انرژی جهان که بیش از ۴۰ درصد از نفت خام مورد نیاز خود را از خلیج فارس و تنگه هرمز دریافت میکند و از جمله کشورهایی است که بیشترین آسیبپذیری را در برابر ناامنی در تنگه هرمز دارد، اما مواضع پکن در دوران جنگ به صورت پیوسته همراستا و همسو با جمهوری اسلامی ایران بودهاست: مطالبه حل و فصل مسالمتآمیز اختلافها، مخالفت با یکجانبهگرایی و تحریمهای غیرقانونی و احترام به حاکمیت ملی کشورها.
با این حال چین تلاش میکند که از منازعه در خاورمیانه تا جای ممکن دورتر بماند. هر چند ناامنی در خلیج فارس و افزایش قیمت جهانی انرژی، اختلال در زنجیره تأمین و افزایش هزینههای کشتیرانی، توسعه اقتصادی چین را به خطر میاندازد، اما چین تلاش میکند ضمن اینکه استفاده از راهکارهای نظامی را تقبیح کند از تبدیل شدن به یک طرف درگیری نیز پرهیز کند.
وانگ یی، وزیر خارجه چین هفته گذشته در دیدار با وزیر خارجه و نخستوزیر قطر تأکید کرد: «فشار نظامی راه حلی برای مناقشه بین آمریکا و ایران نیست... گفتگو و مذاکره تنها راه پیشرو است و حاکمیت و امنیت همه کشورها باید کاملاً محترم شمرده شود.»
ژائو لونگ، مدیر و پژوهشگر ارشد مؤسسه مطالعات بینالمللی شانگهای، در یادداشتی برای اندیشکده بروکینگز مینویسد: «زمانی که یک منازعه، پای قدرتهای نظامی بزرگ را به میان میکشد و چین نه عامل ایجاد آن جنگ بوده و نه طرفی از آن محسوب میشود، پکن عموماً نه مسئولیت خاصی برای خود قائل است و نه امکان واقعبینانهای برای تبدیل شدن به میانجی اصلی میبیند. وقتی طرفهای متخاصم همچنان بر این باورند که ابزارهای نظامی میتواند موقعیت چانهزنی آنها را بهبود ببخشد، دیپلماسی و میانجیگری فضای مانور محدودی خواهد داشت. از این رو، چین متمایل است در وهله نخست بر جلوگیری از تشدید تنش، مهار تبعات و سرایت جنگ، و حفظ امکان دیپلماسی در آینده تمرکز کند. با این حساب، چین کمتر شبیه به یک میانجی سنتی، و بیشتر به عنوان یک عامل کاهش خطر عمل میکند.»
هونگدا فن، رئیس مرکز چین-خاورمیانه دانشگاه شائوشینگ، در گفتوگو با الجزیره میگوید: «چین با داشتن منافع گستردهتر جهانی، تنها میتواند فعالانه کاهش تنش را ارتقا دهد و نمیتواند و نخواهد داد که بخاطر ایران وارد مواجهه شدید با آمریکا شود. در نهایت، نزاع آمریکا و ایران باید توسط خود دو کشور حل شود.»
حمایت دیپلماتیک چین از تهران
آنچه روشن است دولت چین در طول هفت ماه گذشته به صورت پیوسته حمایت دیپلماتیک خود را از تهران در عمل نشان دادهاست.
چین در مقابل تلاشها برای محکوم کردن ایران در شورای امنیت سازمان ملل متحد از طریق صدور قطعنامه ایستادگی کرد و در همراهی با روسیه، قطعنامه پیشنهادی بحرین علیه ایران را وتو کرد. در عین حال پس از اعلام کارزار تحریمی جدید آمریکا علیه کشورهایی که با ایران تجارت کنند، این تحریمها را غیرقانونی اعلام کرد و مخالفت قاطع خود را با اجرای آنها اعلام کرد.
لین جیان، سخنگوی وزارت خارجه چین در واکنش به اعلام عملیات موسوم به طرد اقتصادی از سوی وزیر خزانهداری آمریکا گفت: «جنگ اقتصادی و فشار حداکثری هیچ راهحلی ارائه نمیکنند؛ برعکس، تنها به تشدید تنشها و افزایش خطر سرریز بحران منجر میشوند.» لین جیان تأکید کرد که چین با «تحریمهای غیرقانونی یکجانبه که مبنایی در حقوق بینالملل یا مجوز شورای امنیت سازمان ملل ندارند» مخالف است. او همچنین گفت همکاری چین و ایران در چارچوب حقوق بینالملل انجام میشود و نباید مختل شود.
این موضع چین، صرفاً حمایت از ایران تلقی نمیشود، بلکه بازتابی از رویکرد اصولی چین در مقابله با یکجانبهگرایی و استفاده از اقدامهای قهری یکجانبه در روابط بینالملل است. چین تحریمهای آمریکا را فقط ابزار فشار علیه ایران نمیداند، بلکه نمونهای از اعمال صلاحیت فرامرزی و استفاده ابزاری از وابستگیهای مالی جهانی تلقی میکند.
طرح چهار مادهای چین برای صلح و ثبات در خاورمیانه
شی جینپینگ، رئیس جمهوری چین ۲۵ فروردین ماه امسال در دیدار با خالد بن محمد بن زاید آل نهیان، ولیعهد ابوظبی، بر ضرورت حرکت کشورهای خاورمیانه و خلیج فارس به سمت یک معماری امنیتی «مشترک، جامع، همکاریمحور و پایدار» تأکید کرد. در این دیدار رئیس جمهور چین در میانه تجاوز نظامی آمریکا و اسرائیل به ایران، طرح چهار مادهای پکن را برای صلح و ثبات خاورمیانه ارائه داد.
این طرح بر چهار اصل همزیستی مسالمتآمیز، احترام به حاکمیت ملی، احترام به قوانین بینالمللی و هماهنگی میان توسعه و امنیت استوار است. رویکردهای این طرح با سیاستهای منطقهای جمهوری اسلامی ایران در چارچوب همسایگی خوب و اجتناب از مداخله قدرتهای فرامنطقهای کاملاً سازگار هستند.
در نخستین محور طرح چین، کشورهای منطقه باید اصل همزیستی مسالمتآمیز را بپذیرند و برای بهبود روابط میان همسایگان تلاش کنند. چین با ایفای نقش محوری در عادیسازی روابط دیپلماتیک ایران و عربستان سعودی در گذشته در این حوزه نقشآفرینی کردهاست و در این طرح بار دیگر بر تعهد خودش بر بهبود روابط بین کشورهای منطقه در چارچوب همزیستی مسالمتآمیز تأکید میکند.
محور دوم بر احترام کامل به حاکمیت، امنیت و تمامیت ارضی کشورهای منطقه استوار است. تأکید بر این اصل در طرح چین، موضع متعادل چین را در قبال تنشهای در منطقه خاورمیانه نشان میدهد. این محور طرح چهارمادهای از یکسو نشان دهنده مخالفت چین با تجاوز نظامی آمریکا به ایران است و از سوی دیگر بر حفاظت از حاکمیت ملی و تمامیت ارضی همه کشورها منطقه در خلال تنشهای نظامی در منطقه نیز تأکید میکند.
محور سوم طرح شی، دفاع از اقتدار حقوق بینالملل و مخالفت با اجرای گزینشی قواعد است. او خواستار حفظ نظام بینالمللی مبتنی بر حقوق بینالملل و نظامی شد که سازمان ملل متحد در مرکز آن قرار دارد. این دیدگاه در بیانیه پایانی نشست سران گروه بریکس نیز مورد تأکید قرار گرفت که نشاندهنده حمایت کامل اقتصادهای نوظهور و کشورهای جنوب جهانی از بازگشت نظم مبتنی بر قانون و نهادهای بینالمللی بر روابط بینالملل است.
محور چهارم طرح شی این است که امنیت و توسعه باید همزمان دنبال شوند. به گفته او، امنیت زمینه توسعه را فراهم میکند و توسعه نیز به حفظ امنیت کمک میکند. در این چارچوب پکن خود را به عنوان یک عامل ثبات و توسعه معرفی میکند که آمادگی دارد فرصتهای بیشتری برای رشد و توسعه در سایه امنیت درونزای منطقهای در اختیار کشورهای منطقه خلیج فارس و خاورمیانه قرار دهد.
طرح چهار مادهای چین از یک سو با موضع تهران درباره مخالفت با مداخله خارجی و ضرورت پایان تجاوز نظامی همخوان است؛ از سوی دیگر، صرفاً یک برنامه حمایتی برای ایران نیست، بلکه چارچوبی منطقهای است که چین در آن با همه بازیگران، از ایران و عربستان تا امارات و قطر، ارتباط برقرار میکند.
چین در طول ۷ ماه گذشته نشان دادهاست که تحت هیچ شرایطی تمایل ندارد شراکت پایدار و بلندمدت خود را با ایران با منافع موقتی در رابطه با دولت آمریکا معامله کند. از دیدگاه چین تجاوز نظامی به ایران و سیاست جنگ اقتصادی و تحریمهای ثانویه علیه ایران، صرفاً خطری برای یک شریک اقتصادی نیست، بلکه تهدیدی علیه منافع گستردهتر چین در عرصه بینالمللی تلقی میشود که به سرعت میتواند تکثیر شود و در دیگر نقاط دنیا علیه شرکای دیگر پکن نیز اجرا شود. به همین دلیل چین از نخستین روزهای تجاوز نظامی آمریکا و اسرائیل علیه ایران، موضعی انتقادی نسبت به این اقدام اتخاذ کرد و در مجامع بینالمللی و چندجانبه از حاکمیت ملی و تمامیت ارضی ایران دفاع کرد. با وجود فشارهای آمریکا و اختلالهای ناشی از جنگ، کانالهای اصلی تجارت میان ایران و چین حفظ شد و پکن به کارزار انزوای اقتصادی ایران نپیوست.
آیندهای که چین برای منطقه خاورمیانه و خلیج فارس در نظر دارد، با دیدگاهها و سیاستهای منطقهای ایران انطباق زیادی دارد. چین نیز مانند ایران خواهان منطقهای عاری از تنش، بدون مداخله خارجی و امنیت و توسعه ناشی از همکاری و شراکت کشورهای منطقه است. با این حال چین همان اندازه که با دخالت آمریکا در مسائل منطقه مخالف است، خود نیز علاقهمند به مداخله مستقیم نیست و ترجیح میدهد که شرایطی فراهم کند که کشورهای منطقه بتوانند در چارچوب آن در همکاری و شراکت با یکدیگر شرایط صلح، ثبات و توسعه را فراهم کنند.
به کانال تلگرام هم میهن بپیوندید
به کانال بله هم میهن بپیوندید
به کانال روبیکا هم میهن بپیوندید
