اقدامات کشورهای آسیای میانه، قفقاز و عربی خلیج فارس در حوزه هوش مصنوعی

هدف اصلی تبدیل شدن به قطب‌های منطقه‌ای یا جهانی محاسبات هوش مصنوعی، تنوع‌بخشی اقتصادی و افزایش بهره‌وری در بخش‌های دولتی و خصوصی است.

آرش رئیسی‌نژاد استاد روابط بین‌الملل

کشورهای آسیای میانه، قفقاز جنوبی و عربی خلیج فارس در سال‌های ۲۰۲۵ و ۲۰۲۶ سرمایه‌گذاری‌ها و برنامه‌های جاه‌طلبانه‌ای در حوزه هوش مصنوعی آغاز کرده‌اند. این اقدامات شامل ایجاد وزارتخانه‌ها و نهادهای تخصصی، تصویب قوانین ملی، ساخت مراکز داده و سوپرکامپیوترهای عظیم، توسعه مدل‌های زبانی بومی، آموزش گسترده نیروی انسانی و جذب سرمایه‌گذاری‌های خارجی (عمدتاً آمریکایی و چینی) می‌شود. هدف اصلی تبدیل شدن به قطب‌های منطقه‌ای یا جهانی محاسبات هوش مصنوعی، تنوع‌بخشی اقتصادی و افزایش بهره‌وری در بخش‌های دولتی و خصوصی است. در ادامه، جزئیات اقدامات هر منطقه به‌صورت مفصل بررسی می‌شود.

آسیای میانه: تمرکز بر استراتژی ملی، آموزش و زیرساخت‌های محاسباتی

قزاقستان پیشروترین کشور منطقه است. این کشور در سال ۲۰۲۵ وزارت هوش مصنوعی و توسعه دیجیتال را تأسیس کرد و ۲۰۲۶ را «سال دیجیتال‌سازی و هوش مصنوعی» اعلام نمود. شورای توسعه هوش مصنوعی به ریاست رئیس‌جمهور قاسم‌جومارت توکایف هدایت سیاسی این حوزه را بر عهده دارد. مفهوم توسعه هوش مصنوعی ۲۰۲۴–۲۰۲۹ بر سه محور زیرساخت، سرمایه انسانی و مقررات استوار است. قانون جامع هوش مصنوعی (اولین قانون جامع در آسیای میانه) تصویب شده که از ژانویه ۲۰۲۶ اجرایی می‌شود و بر امنیت، شفافیت و مسئولیت‌پذیری سیستم‌ها تأکید دارد.

سرمایه‌گذاری‌های عظیم شامل توافق ۱۰ میلیارد دلاری با شرکت آمریکایی Firebird و NVIDIA برای ساخت «دره مراکز داده» در اکی‌بستوز با هدف خوشه‌ای از ۱۰۰ هزار GPU است. همچنین توافق ۲ میلیارد دلاری با Freedom Holding برای هاب هوش مصنوعی حاکمیتی با ظرفیت ۱۰۰ مگاوات. استراتژی Digital Qazaqstan تا ۲۰۲۹ پیش‌بینی می‌کند هوش مصنوعی ۱.۵ درصد به رشد سالانه تولید ناخالص داخلی اضافه کند و سرمایه‌گذاری مورد نیاز بین ۱۰.۵ تا ۱۶.۵ میلیارد دلار برآورد شده است. برنامه AI-Sana بیش از ۶۵۰ هزار دانش‌آموز را با دوره‌های پایه آشنا کرده و هدف آن آموزش مهارت‌های پایه به ۸۰ درصد فارغ‌التحصیلان تا ۲۰۲۹ است. دانشگاه تحقیقاتی هوش مصنوعی قزاق نیز راه‌اندازی شده و ۹۵ دانشگاه رشته‌های مرتبط ارائه می‌دهند. قزاقستان در هر دو ابتکار آمریکایی Pax Silica و چینی WAICO عضویت دارد و در حال تطبیق مدل‌های چینی با پلتفرم ملی DeepBas است.

ازبکستان استراتژی توسعه هوش مصنوعی تا ۲۰۳۰ را تصویب کرده و برنامه «شریک هوش مصنوعی برای ۱۰ هزار بنگاه» را راه‌اندازی می‌کند که ۵۰ درصد هزینه‌های پیاده‌سازی را پوشش می‌دهد، حداقل ۱۰۰ میلیون دلار برای مرحله اول اختصاص می‌دهد و دسترسی رایگان به خوشه سوپرکامپیوتر (با ظرفیت سه‌برابر تا ۲۰۲۷) فراهم می‌کند. توافق ۳ تا ۵ میلیارد دلاری با DataVolt عربستان برای ساخت تا ۵۰۰ مگاوات مراکز داده سبز (از جمله ۱۲ مگاوات در تاشکند جدید تا اواخر ۲۰۲۶) از پروژه‌های کلیدی است. ازبکستان به دنبال دسترسی همزمان به فناوری‌های پیشرفته آمریکایی و مدل‌های ارزان‌تر چینی است و از انتخاب یک‌جانبه خودداری می‌کند.

ترکمنستان در مراحل اولیه است. سمینارهایی با UNDP برای تدوین استراتژی ملی هوش مصنوعی برگزار شده که بر استانداردهای اخلاقی، حکمرانی داده و ادغام در برنامه‌های اقتصاد دیجیتال ۲۰۲۶–۲۰۲۸ تمرکز دارد. استارتاپ‌هایی مانند TakykAI (اولین مدل هوش مصنوعی به زبان ترکمنی) و ربات‌های نمونه با پشتیبانی چینی معرفی شده‌اند. برنامه‌هایی برای ایجاد چارچوب حقوقی و استانداردهای ملی نیز در جریان است. قرقیزستان و تاجیکستان اقدامات محدودتری دارند؛ تاجیکستان خوشه GPU را با ظرفیت برق‌آبی در منطقه دارواز راه‌اندازی کرده است.

قفقاز جنوبی: ساخت کارخانه‌های هوش مصنوعی و مشارکت‌های راهبردی

ارمنستان با پروژه‌های بزرگ زیرساختی پیش می‌رود. شرکت آمریکایی-ارمنی Firebird کارخانه هوش مصنوعی در هرازدان را راه‌اندازی کرده که فاز اول حدود ۵۰۰ میلیون دلار سرمایه‌گذاری و ۶۱۴۴ GPU مدل B200 انویدیا دارد (ظرفیت حدود ۱۸ مگاوات).

برنامه‌های توسعه تا ۴ میلیارد دلار یا بیشتر و ظرفیت نهایی حدود ۴۰۰ مگاوات با ۷۰ هزار GPU تا ۲۰۲۷ ادامه دارد. این مرکز عمدتاً صادرات‌محور است (۹۵–۹۷ درصد مشتریان خارجی). پروژه دیگری توسط Eleveight AI با سرمایه‌گذاری تا ۱۲۰ میلیون دلار و ۵۱۲ شتاب‌دهنده B300 در گاگارین فعال است. تفاهم‌نامه ۲۰۲۵ با آمریکا در حوزه هوش مصنوعی و نیمه‌رساناها و بیانیه مشترک AI Opportunity Partnership چارچوب دیپلماتیک این همکاری‌ها را فراهم کرده است.

آذربایجان سوپرکامپیوتر مبتنی بر NVIDIA را در دسامبر ۲۰۲۵ آنلاین کرده و منشور مشارکت راهبردی با آمریکا (فوریه ۲۰۲۶) همکاری در توسعه مشارکت‌های هوش مصنوعی، سرمایه‌گذاری در زیرساخت دیجیتال و مراکز داده هوش مصنوعی را پیش‌بینی می‌کند. این کشور پلتفرم محاسباتی هوش مصنوعی در باکو با ظرفیت اولیه تا ۱ گیگاوات را بررسی می‌کند (با احتمال مشارکت گروه چینی CITIC) و قصد دارد انرژی تجدیدپذیر را به محاسبات باارزش تبدیل کند. آذربایجان به دلیل ظرفیت انرژی، پتانسیل تأمین برق پروژه‌های همسایگان را نیز دارد.

کشورهای عربی خلیج فارس: سرمایه‌گذاری‌های صدها میلیارد دلاری و رقابت برای حاکمیت محاسباتی

امارات متحده عربی یکی از پیشروترین‌هاست. شرکت G42 با حمایت صندوق‌های حاکمیتی، پروژه Stargate UAE را با مشارکت OpenAI، Oracle، NVIDIA، Cisco و SoftBank پیش می‌برد؛ پردیس ۵ گیگاواتی در ابوظبی که فاز اول ۲۰۰ مگاواتی آن در ۲۰۲۶ آنلاین می‌شود. صندوق MGX حدود ۴۹–۱۰۰ میلیارد دلار برای سرمایه‌گذاری در هوش مصنوعی و زیرساخت جمع‌آوری کرده است. امارات مدل‌های Falcon و Jais را توسعه داده، دانشگاه MBZUAI را تأسیس کرده و مشارکت‌های گسترده‌ای با مایکروسافت (سرمایه‌گذاری ۱۵.۲ میلیارد دلاری) دارد. هدف تبدیل شدن به قطب جهانی محاسبات و استقرار سیستم‌های عامل هوش مصنوعی در ۵۰ درصد عملیات دولتی ظرف دو سال است.

عربستان سعودی با شرکت HUMAIN (تحت صندوق سرمایه‌گذاری عمومی) برنامه‌های عظیمی دارد. تعهد حدود ۱۰۰ میلیارد دلار برای ۱۱ مرکز داده با ظرفیت کل حدود ۲.۲ گیگاوات و صدها هزار GPU انویدیا (از جمله توافق برای تا ۶۰۰ هزار واحد). قراردادهایی برای چهار برابر کردن ظرفیت مراکز داده (از جمله ۲۰۰ مگاوات جدید با شرکت MIS) امضا شده و هدف ظرفیت ۶.۶ گیگاوات در دهه آینده است. مدل زبانی عربی Allam توسعه یافته و همکاری‌هایی با Mistral (صدها میلیون یورو)، مایکروسافت، NVIDIA، AMD، AWS و Qualcomm وجود دارد. پروژه NEOM/Oxagon نیز کارخانه هوش مصنوعی برنامه‌ریزی کرده است. ظرفیت مراکز داده کشور از ۶۸ مگاوات در ۲۰۲۱ به بیش از ۴۴۰ مگاوات در ۲۰۲۵ رسیده و پیش‌بینی می‌شود تا ۱ گیگاوات تا ۲۰۳۰ برسد.

قطر شرکت ملی Qai را زیرمجموعه صندوق سرمایه‌گذاری قطر در دسامبر ۲۰۲۵ راه‌اندازی کرده و سرمایه‌گذاری مشترک ۲۰ میلیارد دلاری با Brookfield برای زیرساخت‌های هوش مصنوعی داخلی و بین‌المللی دارد. این کشور بر لایه فیزیکی و انرژی تمرکز کرده و مدل‌های پایه خود را نمی‌سازد. برنامه‌های آموزشی هوش مصنوعی در مدارس گسترش یافته است. کویت، بحرین و عمان اقدامات در مقیاس کوچک‌تر دارند؛ کویت از طریق صندوق سرمایه‌گذاری و نهادهای دولتی، بحرین با منطقه AWS و سیاست‌های ابری، و عمان با معاملات مراکز داده و مدل Oman GPT.

به‌طور کلی، این کشورها با ترکیب سرمایه حاکمیتی، انرژی ارزان یا تجدیدپذیر، و مشارکت با غول‌های فناوری جهانی (به‌ویژه آمریکایی) در حال ساخت اکوسیستم‌های مستقل هستند. چالش‌های مشترک شامل تأمین برق پایدار، کمبود ترانسفورماتور، رقابت ژئوپلیتیک فناوری و نیاز به نیروی متخصص است، اما مقیاس سرمایه‌گذاری‌ها نشان‌دهنده عزم جدی برای تبدیل هوش مصنوعی به محور توسعه اقتصادی آینده است.

*منبع: کانال تلگرامی نویسنده

به کانال تلگرام هم میهن بپیوندید
به کانال بله هم میهن بپیوندید
به کانال روبیکا هم میهن بپیوندید