من زنم و مادر یک دختر در جامعهای که ...
هنوز دغدغه برخی این است که ببینید قربانی چه کرده است تا چنین مورد تجاوز و قتل واقع شده است. هنوز برخی پوشش و گرایشهای جنسی افراد را حقی برای سلب حیات فرد میدانند و با متجاوزین و قاتلین همدردی هم میکنند.
هنوز بچه بودیم و دغدغههای مذهبی و اجتماعی را با هم دنبال میکردیم. گاهی که به تناقض میرسیدیم سراغ کسانی میرفتیم که قرائتهایشان امکان همنشینی امروزین با دین را مهیا میکرد. یک سرفصل همیشگی برایمان گشوده بود. ما قرار بود به اجتهاد عالمان در تشیع افتخار کنیم و دلخوش باشیم. میشنیدیم و باور داشتیم که ویژگی دینداری در عصر ما این است که مسائل روز و مقتضیات زمانه میتواند تغییرات زیادی رقم بزند. یادم نمیرود زمانهای طولانی را که درباره مصادیقی چون بردهداری میگفتند و میاندیشیدیم. موضوعی که به صراحت در کتاب مقدس وجود دارد و حتی تا سالیان و زمانهای طولانی مسئله عالمان بوده و امروز به اقتضای زیستن در زمانه مدرن و شکلگیری حقوق مدنی جدید و باور به برابری در این حقوق میشود بر آن چشم بست و آن را برای آن زمان دید.
ما با این تصاویر بزرگ شدیم و موضوعات به همان تناسب پیچیده و پیچیدهتر شد. معنای آزادی در دنیای مدرن و جایگاه سوژه چنان والا رفت که دغدغه عدالت یا مساوات در حقوق که معضله اساسی ما از مشروطه تا به امروز بود از این تغییرات جاماند. مسائل ما در همین قانونگذاری بر حفظ روابط سنتی و به زعم برخی دینی محدود ماند؛ در حالی که دنیای نو و نسل نو فرسنگها از ما فاصله گرفتند. اولین خروجی این واگرایی، دلزدگی نسبت به دین و سنت در معنای عام آن بود. گویی دیگر نه دغدغه همراه شدن این دو وجود داشت و نه امکانی. مهم این بود که جماعتی در این هسته سخت بمانند و با ایدئولوژیها قانع شوند و حجم بیشتر و افزونتری که از آن جدا میشدند دغدغه هیچ نهاد دینی و فرهنگی نشد. چرا شد؛ اما چگونه؟ گفتند درگیر تهاجم فرهنگی هستیم. گفتند در آموزشهای دینی علیرغم صدا و سیمای ۲۴ ساعته و تمام برگ برگ کتب مدارس درماندهایم. برای همین به این موضوعات پررنگتر پرداختند. و به همان پررنگی واگرایی بیشتر و بیشتر شد. دیگر آن دغدغههای دهه شصت و هفتاد برای هماهنگی گفتمان دینی و مدرن وجود نداشت.
از روز اول موضوع زنان برایم همیشه مسئله بود. یادم نمیرود زمانهایی که تازه داشتم میخواندم و دنیای نو را از دریچه بحثهای علمی پی میگرفتم. با بزرگانی که نامشان را نمیبرم و البته از ایشان بسیار آموختم مینشستم. مرا به کتب مرتبط شهید مطهری و آیتالله جوادی آملی حوالت دادند و دقیق خواندم. پاسخگو نبود. بیشتر سوال برانگیخت و بهت. بعدتر هم که عدالت اجتماعی شد دغدغه اصلی مطالعات تاریخی طولانی مدتم؛ هرچه جلوتر آمد باز هم مسئله زنان بود که هیچوقت حل نمیشد. مردان از هر قشر تحصیلکرده، مذهبی، سنتی، مدرن، اصلاحطلب و اصولگرا همیشه در این موضوع لنگشهای عجیبی داشتند. برخی از همان ابتدای راه همراه نمیشدند و همه چیز را بر زنان حرام میدانستند که زن ولایت ندارد. زن تحت مالکیت و قیمومیت است. زن را میشود تحت خشونت قرار داد اگر مخل امنیت خانواده باشد. زن را میشود به راحتی کشت. مساوات برای زن معنادار نیست. عدالت هم نگفته که این حقوق را باید داشت. زن را باید چون نیم انسان دید. اگر زنی را کشتند قاتلش به شرطی قصاص میشود که شاکیان و خانواده قربانی نیمی از دیه را بدهند. زن نمیتواند سفر کند. زن حقی بر بدنش ندارد. زن حقی بر فرزندش ندارد و هیچ نمیتواند حتی درباره مدرسه او، سلامت او، محل زندگی او تصمیم بگیرد؛ همانطور که درباره خودش چنین حقوقی ندارد.
زنان هستند تا نهاد تولید مثل و خانواده بارور باشند و اگر برای حضور اجتماعی هستند همان اندک حضور کافیست. اصالت و اولویت با خانواده است. البته سرپرست خانواده نیستند. باید فرزند بیاورند اما هیچ حقی برای مادری ندارند. حتی اگر جایزه مادری بدهند پدر باید جایزه را بگیرد. خلاصه اینکه اگر بخواهم درباره این موضوعات بنویسم مثنوی هفتادمن کاغذ شود. زمان های مختلف آمدند و رفتند و ذینفعان مرد مسئله زنان را هیچگاه اولویت ندانستند؟ پوشش زن مهمتر است یا دموکراسی؟ حق زن مهمتر است یا توسعه سیاسی؟
ائتلاف مردانه در همه طیفها آنقدر بود که نگذارد زنان صدایشان را برسانند و کرسیهای زنان در تقنین و اجرا آنقدر محدود بود که همه طیفهای زنان نباشند تا صدای متنوعتری را در کنار ذینفعان مرد بلند کنند. اجتهاد شیعی نزد مراجع تماما مرد شیعی (علیرغم محدود موارد موجود زنان) هم که اصلا چرا باید ورود میکرد. کتابها مینوشتند برای محدودتر کردن زنان به بهانه انسجام خانواده و پایبندی به دین.
نتیجه چه شد؟ آنقدر این واگرایی زیاد شد و زیستن در دنیای مدرن بدون تعلقات دینی تنها راه مانده برای بخش زیادی از زنان تحصیلکرده، دنیا دیده و آگاه شد، آنقدر محرومیت زنان در جامعهای که به ظاهر در تکنولوژی و نهادها مدرن شده بود زیاد شد که در ۱۴۰۱ خودش را نشان داد. حالا ما جماعتی ذینفع داشتیم که در برخی از امور حالا با زنان همراهتر شده بودند، باید میپذیرفتند حقهای خدا، سنت و حکومت دادهی گذشته میتوانند نمادی از بیعدالتی باشند. اما پذیرش به قلب و زبان و عمل گاهی مراحلی طولانی دارد و برای بسیاری هم صرفه در نپذیرفتن است. این تعارضات به انواع مسائل از طلاق یا دعواهای طلاق تا اختلافات گسترده خانوادگی و خشونت گسترده کشید. دهه هشتاد پیمایشی درباره خشونتهای خانگی علیه زنان در معاونت زنان به انجام رسید. آنجا شروع این مسائل به خوبی گزارش شده بود. از شدت گرفتن خشونتهای درجه یک و دو و سه و ... و بالا رفتن درصدهای آن. حاکمیت به جای تصمیمگیری برای حل موضوع دستور به خمیر کردن کتابهای پیمایش داد و تا به امروز به سختی میشود رد آن را گرفت. سال ۱۴۰۴ دوره جدید پیمایش ارزشها و نگرشهای ایرانیان به انجام رسید. نشان داد خانوادهها گرایش به تعادل و توازن بیشتری دارند حتی در قوانینی چون ارث و دیه. اما وزیر وقت مهر محرمانه را روی این پیمایش ملی زد و تا امروز حتی وزیر اصلاحطلبتر نیز آن را رها نکرد.
کتابهای زنان با سرعت بیشتری ممیزی شد. فمینیسم تبدیل به یک فحش سیاسی و اجتماعی شد و زمینهای برای گزینشهای گستردهتر که زنان برابریخواه کمتری در نهادها حاضر باشند. اینها همه روی کار بود. زمینهای برای حذف زنانی که میتوانستند مسئله را تبیین کنند و صدای زنان باشند. کسانی که بتوانند با دینفعان و مردان و سیاستمداران گفتگو کنند حذف شدند. هرکدام به نوعی طرد شد. جز اندکی با تعدیات بسیار برای این گفتگوی نهادی نماندند. اما در جامعه و در رسانه این صدا هر روز بلندتر شد. روایتهای بسیاری در قالبهای مختلف عرضه شدند. اما تبدیل به مسئله اجتماعی و بعد سیاسی نشد. تا موضوع حجاب و لایحه حجاب. که آن هم خوب میدانیم چه بر آن رفته است. دیگر موضوع بازاندیشی دینی هم نبود. آن اجتهاد شیعی افتخار کردنی در زمانه جوانی گویی دیگر جوابی ندارد و یا کسانی که بتوانند جوابگوی این موضوعات باشند خودشان از ادامه کار صرفهنظر کردهاند. هرچه بود دیگر آن واگرایی به تضاد و تقابل کشیده شد. تضاد صرفا در مشارکت سیاسی نبود که در آن هم به شکل قهر از صندوق رای، قهر با نهادهای عمومی و غیره وجود داشت. تضاد در خانوادهها هم بود. پدر و شوهر سنتی، در خانواده و قبیلهای با بنیانهای سنتی، در شرایط سخت اقتصادی شاهد تغییر شده بود. مقاومت وسیعی برای حفظ جایگاه داشت و از سنت و اطرافیان حمایت میطلبید. این موضوع همیشه بوده ولی به مدد رسانه و با افزایش این تغییرات آنقدر شدت یافت که زنکشی و فرزندکشی تبدیل به مسئلهای فراگیر شد.
اما مالک بر بدن دختر پدر و مالک بر بدن زنان همسر دار شوهرشان هستند. تنها دخترانی که می توانند مستقل شوند و بالای ۱۸ سال دارند و شوهر نکردهاند مالکی برایشان برای سفر و کار و ... تعریف نشده؛ که البته برای ان هم تلاش بسیار است. (در نظر بگیرید چرا پیوند ازدواج پیوند عاقلانهای برای زنان در دنیای جدید با قوانین ایرانی نیست. ) آمارهای انواع آسیب به یکباره خودنمایی کرد. انواع خودکشی و خودسوزی تا انواع قتل خودش را نشان داد. یقینا باید انتظار میداشتیم پیمایشها و کارهای زیادی در این زمینه صورت گیرد. بله صورت گرفت. آمارهای انواع آسیب و دلایل مرگ محرمانه شد و از سایتهای مختلف پاک شد. چون همیشه حذف صورت مسئله راحتتر بود. اما امروز در یک هفته ۸ قتل زن و فرزند خبری شده است. میگویند تنها ۸۴ مورد از ابتدای سال خبری شده. حتما عدد بیش از اینهاست. نوک کوه مسئله اجتماعی ما بیرون زده و گویی نمیشود ذینفعان مرد و صاحب منصبان زن و مرد آن را مجدد به زیر فرشهای مسائل مهمتر جارو کنند تا دیده نشود. موضوع روی میز است و برخی هنوز دغدغهشان حق خشونت مردان برای استحکام خانواده، ولایت پدر و شوهر بر بدن فرزند و زنان و پررو نشدن زنان است.
هنوز دغدغه برخی این است که ببینید قربانی چه کرده است تا چنین مورد تجاوز و قتل واقع شده است. هنوز برخی پوشش و گرایشهای جنسی افراد را حقی برای سلب حیات فرد میدانند و با متجاوزین و قاتلین همدردی هم میکنند. و من هنوز دغدغهمند آن تعالیمی نشستهام که یکروزی با افتخار درباره اجتهاد شیعی از آن سخن میگفتیم. و هنوز دوست ندارم مسیرم را روی یکی از این خطوط واگرا پی بگیرم، و تلاشم این بوده که تا جایی که میشود این خطوط جایی را روی هم منطبق بیابند.
من زنم و مادر یک دختر. نگران و بیمناک از آینده نامطمئنی که پیش رویش در این جامعه است. علاقمند به آموزش آموزههایی که تعادل و امنیت ذهنیام را از آنها دارم و از دین و معنویت وام گرفتهام و بیمناک از انتقال آن بخشی که جامعه مردان نمیخواهند ببینند و صاحبان سیاست نمیخواهند آن را تغییر دهند. من زنم و مادر یک دختر در جامعهای که زن در آن رشد بسیاری کرده و موقعیتهای بسیاری را به دست آورده، اما جایگاهش را نتوانسته تثبیت کند. من زنم و مادر یک دختر در جامعه و جهانی که باید برای هر موفقیت مسیرهای سختتر و سنگلاخیتری را پشت سر بگذارد و همیشه به خاطر تعداد محدودتر و جماعت بیشتر ناظر خطاهایش چندبرابر دیده شود. راحتتر مورد تمسخر قرار گیرد و در این تمسخر فرقی ندارد زنان رقیب برای این صندلیهای محدود همراهی کنند یا مردانی که خودشان انبانی از خطا هستند ولی در کنار دیگر همجنسان از مصونیت بیشتری برخوردارند. من زنم و مادر یک دختر. آدمی که کارش خواندن و نوشتن از اوضاع اجتماعی است و به عمد دوست ندارد به موضوع عدالت جنسیتی بیاندیشد و به مسئله زنان ورود کند چرا که میداند پاشنه آشیل باورهایش همین ظلمی است که به زنان میشود. من زنم و مادر یک دختر و مثلا جامعهشناس و محققی که به خوبی میداند هر تغییر و اتفاقی که در این جامعه رقم بخورد به دست زنان و بخاطر همین واگراییایست که ذینفعانش حتی اجازه طرح مسئله درباره آن را در جامعه نمیدهند.
*این متن دردنامهایست بعد از خواندن این میزان از اخبار بد از زنی که هنوز خود را پایبند به دین و دغدغه مند جامعه و دنیای مدرن میداند. حتما رنجنامه من منطبق با نظر کسانی که برای خودشان تعیین تکلیف کردهاند نیست. اما میدانم بسیاری چون من همین مسیر را رفتهاند و همین حس را دارند.
*منبع: کانال تلگرامی نویسنده