از تهران ۱۹۴۳ تا شنژن ۲۰۲۶؛
بازگشت سیاست قدرتهای بزرگ
شنژن شاید بیش از آنکه نویدبخش شکلگیری نظمی نوین باشد، نشانه بازگشت به منطق کهن سیاست بینالملل باشد: سیاست معامله میان قدرتهای بزرگ بر سر سرنوشت سرزمینهایی که نمایندگانشان بر سر میز مذاکره حضور ندارند.
هشتادوسه سال پس از نشست تاریخی فرانکلین روزولت، ژوزف استالین و وینستون چرچیل در تهران، اینبار شی جینپینگ، ولادیمیر پوتین و دونالد ترامپ در شهر شنژن چین گرد هم میآیند. نشستی همراه با طنز تلخ تاریخی: آن کنفرانس «در ایران» برگزار شد، اما این کنفرانس احتمالاً تا اندازه زیادی «درباره ایران» خواهد بود!
با وجود شباهتهای ظاهری، تفاوتی بنیادین میان این دو نشست وجود دارد. کنفرانس تهران در سال ۱۹۴۳ بر پایه همکاری سه قدرت بزرگ علیه دشمنی مشترک، یعنی آلمان نازی و متحدانش، شکل گرفت؛ حال آنکه نشست شنژن نه برای مقابله با دشمنی مشترک، بلکه برای مدیریت تضاد منافع، مهار تنشها و یافتن زمینههای احتمالی سازش میان خود قدرتهای بزرگ برگزار میشود.
هر یک از سه رهبر با دستور کاری متفاوت گام به شنژن میگذارد:
برای روسیه، مسئله محوری همچنان جنگ اوکراین، تثبیت دستاوردهای سرزمینی و بازتعریف نظم امنیتی اروپاست.
برای چین، اولویت اصلی مدیریت رقابت اقتصادی و تکنولوژیک با آمریکا، کاهش فشارهای تجاری واشنگتن و، در سطحی استراتژیکتر، تعیین تکلیف مسئله تایوان است.
برای آمریکا، در کنار رقابت استراتژیک با چین و مسئله کنترل تسلیحات هستهای، چگونگی پایانبخشیدن به جنگ ایران و مدیریت پیامدهای ژئوپلیتیکی آن از اهمیت ویژهای برخوردار است.
بدینترتیب، دگربار به همان مثلث ژئوپلیتیکی بازمیگردیم که سالها پیش بدان اشاره کرده بودم: دونباس، خلیجفارس و تایوان.
سه نقطه جغرافیایی که هر یک کانون یکی از بحرانهای بزرگ نظم جهانی کنونیاند: دونباس، کانون رویارویی روسیه و غرب در پهنه امنیتی اروپا؛ خلیج فارس و هرمز، گرهگاه امنیت انرژی جهان و رویارویی ایران و آمریکا؛ و تایوان، کانون رقابت بر سر سیادت ژئوپلیتیکی و تکنولوژیک در شرق آسیا.
از این رو، اهمیت نشست شنژن نه صرفاً در احتمال دستیابی به توافقی بر سر هر یک از این بحرانها، بلکه در امکان پیوند خوردن سرنوشت این سه بحران در چارچوب چانهزنی قدرتهای بزرگ نهفته است.
شنژن شاید بیش از آنکه نویدبخش شکلگیری نظمی نوین باشد، نشانه بازگشت به منطق کهن سیاست بینالملل باشد: سیاست معامله میان قدرتهای بزرگ بر سر سرنوشت سرزمینهایی که نمایندگانشان بر سر میز مذاکره حضور ندارند.
در تهران، قدرتهای بزرگ درباره آینده جهان گفتوگو کردند؛ در شنژن، چه بسا بخشی از آینده ایران موضوع گفتوگوی قدرتهای بزرگ باشد!
*منبع: کانال تلگرامی نویسنده