تصاحب نفت ونزوئلا، رویای ترامپ و سوال‌های بی‌پاسخ

نویسنده: حبیب حسینی‌فرد⁩

 

دونالد ترامپ روز جمعه گذشته از توافقی با رهبری ونزوئلا خبر داد که قرار است آینده نفتی این کشور را رقم بزند. او  اعلام کرد که ایالات متحده با مشارکت یک شرکت خصوصی که نامش را فاش نکرد، میدان‌های نفتی استراتژیک این کشور را تصاحب خواهد کرد. به گفته رئیس جمهور آمریکا این اقدام با هماهنگی دلسـی رودریگز "محترم"، رئیس‌جمهور موقت انجام می‌شود؛ کسی که از زمان دستگیری نیکلاس مادورو در ژانویه سال گذشته، عملاً تحت نظارت واشنگتن حکومت می‌کند و مخالفانش می‌گویند که کارش اجراکردن منویات واشینگتن است. ترامپ از کنترل بر ۶۵ میلیارد بشکه ذخایر اثبات‌شده نفت (۲۱.۷ درصد از ۳۰۰ میلیارد بشکه تخمینی) سخن گفت، در حالی که رودریگز از ۲۰۹ میلیارد دلار درآمد مالیاتی و ۱۰۰ میلیارد دلار سرمایه‌گذاری ابراز خشنودی کرد. گمانه‌زنی‌ها حاکی است که بر سر یک بهره‌برداری ۱۰۰ ساله توافق شده است. اما عدم شفافیت این قرارداد و مذاکرات آن، با این ارقام نجومی اما بدون شرایط مشخص، موجی از واکنش‌ها را برانگیخته است که عمدتاً چه در داخل و چه در خارج از ونزوئلا منفی بوده است. حاکمیت ملی، مداخله خارجی و مشروعیت پیمانی که آینده بزرگ‌ترین ثروت کشور را به خطر می‌اندازد، ناگهان به محور اصلی بحث‌ها تبدیل شده‌اند.بسیاری بیم دارند که ایالات متحده که مدعی "نجات ونزوئلا از استبداد و شر یک رئیس جمهور فاسد" بوده عملا به استثمارگر منابعی تبدیل شود که اثر جنبی‌اش تحکیم رژیم تغییرماهیت‌داده‌ای باشد که خود را همچنان میراث‌دار چاویسم می‌داند.

طرفه این که سر و صدای مخالفان نئولیبرال و عاشقان سینه‌چاک ترامپ هم درآمده است. آنها که بعد از سوم ژانویه و خلع بحث‌انگیز مادرو از قدرت توسط ارتش آمریکا ترامپ را همچون یک قهرمان منجی نگاه می‌کردند  حالا سرخورده‌اند، البته نه به خاطر خود قرارداد، بلکه بیشتر به دلیل نحوه شکل‌گیری شرایط آن و حمایت‌های مرتبط با آن از رودریگز. نگرانی آنها این است که قرارداد عملا حکومت میراث‌دار مادرو، ولو تغییرماهیت‌داده آن را تثبیت کند و تلاش‌های اپوزیسیون برای کسب قدرت همچنان ناکام بماند.البته سرخوردگی حالا  به بخش‌های ملموسی از چاویسم که از رهبری سیاسی رودریگز و امتیازدهی‌های مداوم او به کاخ سفید ناراضی هستند، هم سرایت کرده است.در پشت پرده، انتقادها از نقشی که گفته می‌شود آلخاندرو بتانکور، بازرگان ونزوئلایی، که بر اساس گزارش بلومبرگ در این توافق ایفا کرده، در حال افزایش است. بتانکور در سوئیس و اسپانیا به اتهام پول‌شویی در ارتباط با شرکت ملی نفت ونزوئلا (PDVSA) تحت بازجویی است. با وجود ابهامات بیش از یک دهه‌ای، بتانکور خود را به عنوان یک چهره کلیدی در مذاکرات بین واشنگتن و کاراکاس تثبیت کرده است. تبعیض و اعمال نفوذ واشینگتن به نفع بتانکور تا جایی پیش رفت که مقامات ارشد آمریکایی مداخله کردند تا محدودیت‌های مسافرتی او را که به دلیل پرونده قضایی‌اش در سوئیس اعمال شده بود، کاهش دهند.

جماعتی از کارشناسان و اقتصاددانان خواهان اطلاع از حق‌الامتیازها و سودهایی شدند که از این معامله سنگین به ونزوئلا خواهد رسید. در عالم واقعیت هم عملا کسی  چیزی از شرایط دقیق قرارداد نمی‌داند و این خود یک مشکل است. مدت زمان ۱۰۰ ساله در تاریخ نفت ونزوئلا بی‌سابقه است، هیچ امتیاز محلی به بهره‌برداران خارجی هرگز بیش از ۵۰ سال طول نکشیده است و همان اطلاعات اندک موجود هم ناظر بر این است که ۲۰۹ میلیارد دلار برای ۶۵ میلیارد بشکه نفت پیش‌بینی‌شده، معادل ۳.۲۰ دلار برای هر بشکه که کمتر از ۵ درصد قیمت فعلی است.این توافق دست‌کم به شکلی که ترامپ آن را ارائه کرده  بیشتر شبیه به تصاحب است تا یک سرمایه‌گذاری مشترک و این با اصل ۱۲ قانون اساسی ونزوئلا در تعارض است؛ اصلی که از مالکیت ملی بر منابع این کشور محافظت می‌کند. در این اصل آمده است: «مخازن و منابع معدنی و هیدروکربنی از هر نوع که در قلمرو ملی، زیر بستر دریاهای ساحلی، در منطقه انحصاری اقتصادی و در فلات قاره قرار دارند، متعلق به جمهوری و از اموال عمومی هستند و بنابراین غیرقابل انتقال به غیر و غیرقابل سلب مالکیت در طول زمان می‌باشند.» این هم یک مسئله حل‌نشده دیگر؛ و مسئله‌ای روی مسائل دیگر.به عبارتی، جنگ ایران و وضعیت تنگه هرمز و نیز حذف بخشی از صادرات نفت روسیه (که شبیه نفت ونزوئلا است) از بازار،  احتمالاً ترامپ را مصمم‌تر کرده است تا تصاحب بحث‌انگیز ذخایر نفتی ونزوئلا را پیش ببرد؛ او امیدوار است با این کار، پیش از انتخابات میان‌دوره‌ای در ماه نوامبر، قیمت بنزین را که به دلیل انسداد تنگه هرمز و وضعیت روسیه به شدت بالا رفته است، کاهش دهد. با این حال، مشخص نیست که آیا این اثرگذاری به موقع تا زمان انتخابات رخ خواهد داد یا خیر؛ چرا که

ونزوئلا عمدتاً نفت سنگین تولید می‌کند که برای تولید بنزین مناسب نیست و تصفیه آنها نیازمند پالایشگاه‌های مخصوص است که آمریکا زیاد در اختیار ندارد. این که اصولا صدور نفت ونزوئلا هم از ۵۰۰ هزار بشکه سال ۲۰۲۰ به اوج  دوران آن در دهه هفتاد برسد و به سه تا چهار میلیون بشکه افزایش یابد کار یک سال و دو سال نیست.رودریگز، رئیس جمهور موقت ونزوئلا، از واگذاری  حدود ۱۷ میدان نفتی دارای اهمیت استراتژیک سخن گفته است، به‌ویژه در منطقه اطراف دلتای اورینوکو در شرق کشور. نفت این منطقه چیزی شبیه به آسفالت است، بسیار سنگین و با غلظت بالا و استخراجش هم از دل زمین بسیار دشوار است. این نفت ابتدا باید روان‌سازی شود و تنها تعداد معدودی از پالایشگاه‌های تخصصی می‌توانند با آن کار کنند. منتهی شرکت‌های خصوصی نفتی آمریکایی و احیاناَ غیرآمریکایی برای سرمایه‌گذاری نیازمند حداقل امنیت حقوقی هستند. مشخص نیست که آیا توافقی با چنین ابعاد وسیعی اصلاً بدون مشارکت و تصویب پارلمان اجازه انعقاد دارد یا خیر؛ چرا که همان طور که در بالا آمد، عقد چنین توافقی جز با تغییر در قانون اساسی ممکن نیست وامکان این تغییر هم امر تضمین‌شده‌ای نیست.واشنگتن علاوه بر دسترسی به نفت، هدف دوم دیگری را نیز دنبال می‌کند که همانا پس‌زدن نفوذ چین است. در دوران چاوز و مادورو، این کشور شریک نزدیک چین، روسیه و ایران بود و به شدت مقروض شد.  ونزوئلا تنها به چین حدود ۶۰ میلیارد دلار بدهی داشت که آن را از طریق تحویل نفت بازپرداخت می‌کرد.این اقدام دولت ترامپ در أساس بازسازی مدرنی از یک اصل قدیمی در سیاست خارجی آمریکا، یعنی دکترین مونرو تلقی می‌شود که ۲۰۰ سال پیش شعار "آمریکا برای آمریکایی‌ها" را مطرح کرد و مداخله اروپایی‌ها از بیرون (از جمله در آمریکای لاتین) را رد می‌کرد. ترامپ اکنون دوباره این اصل را به کار گرفته، اما آن را به طور هدفمند علیه چین نشانه رفته و در عین حال استقلال ونزوئلا هم به بازی گرفته شده است. در توافق آمده است که درآمدها به حسابی در نیویورک واریز می‌شود و مارکو روبیو، وزیر خارجه آمریکا شخصاً تصمیم می‌گیرد که چه پول‌هایی برای چه منظوری در ونزوئلا خرج شود. ونزوئلا عملاَ ً تحت قیمومت و سرپرستی قرار گرفته است.

طبق معمولِ توافقات و پروژه‌های مشترک بین کاراکاس و واشنگتن، آمریکایی‌ها توضیحات را ارائه می‌دهند و شرایط را تعیین می‌کنند. بنابراین، دولت رودریگز حاشیه مانور کمی برای انحراف از خط تعیین‌شده دارد.سرلشکر مانوئل سالوادور کونودو فرناندز که از نوامبر ۲۰۱۷ تا آوریل ۲۰۲۰ به عنوان وزیر نفت و رئیس شرکت نفت ونزئلا ( PDVSA) خدمت می‌کرد هم صدایش از این توافق بلند شده. او در شبکه X پرسید: «اگر توافق این‌قدر خوب است، چرا دولت خود ما آن را اعلام نکرد؟ اه، سفسطه و بازی با کلمات ظاهراً در اوج خود است... فردا اعلام خواهند کرد که این فوق‌العاده‌ترین چیز برای کشور است... دبیِ کارائیب به تمام معنا! آن‌ها ما را احمق فرض کرده‌اند. واقعاً ما را احمق فرض کرده‌اند! شرم‌آور است.»البته پس از اعلام ترامپ، دولت ونزوئلا هم بیانیه‌ای منتشر کرد و این توافق را "تاریخی" خواند و از شرکای شمالی خود برای آمادگی جهت نهایی کردن پیمانی که آن را "نقطه عطفی در روابط دوجانبه" می‌داند، تشکر کرد. این بیانیه که در آن از ترامپ و مارکو روبیو برای "آمادگی‌شان" تشکر شده با استقبال گرم خورخه رودریگز، رئیس مجلس ونزوئلا روبرو شد و دیوسدادو کابیو، وزیر کشور، هم آن را بازنشرکرد. همین آقای کابیو البته کسی است که ماه‌ها قبل هشدار داده بود که "حتی یک قطره نفت" هم به ایالات متحده نخواهد رفت. او اواخر سال ۲۰۲۵ اندکی پیش از اقدام آمریکا در سرنگون‌سازی مادرو ویدئویی منتشر کرد که در آن  سوگند یاد می‌کند که اگر ایالات متحده به ونزوئلا حمله کند، کشورش "حتی یک قطره نفت" به ایالات متحده تحویل نخواهد داد. او تأکید کرده بود: «حتی یک قطره، تحت هیچ شرایطی.» این اظهارات حالا به فراموشی سپرده شده‌اند و آدم‌ها ساز دیگری می‌زنند و خب هیچکس هم در دولت ونزوئلا توضیح نداده است که چگونه یا چرا این توافق از بالای سر همه ذی‌نفعان شکل گرفته است.در همین حال، توافق اعلام‌شده از سوی ترامپ در سایر پایتخت‌های آمریکای جنوبی و مرکزی و فراتر از آن نگرانی برانگیخته است. برای آنها هم این اقدام آمریکایی‌ها یک درس مهم به همراه دارد: هر کشوری که دارای مواد خام یا سایر برگ‌های برنده استراتژیک است که می‌تواند طمع ترامپ را برانگیزد، باید خود را در برابر انواع مداخلات مجهز و مقاوم کند. این موضوع هم برای پانامای کوچک با کانالش صدق می‌کند و هم برای برزیل بزرگ که دارنده دومین ذخایر بزرگ عناصر کمیاب زمین در جهان است. گرینلندهایی و کانادایی‌ها هم حالا نگرانی‌هایشان بیشتر شده است...